Nắng nóng không chỉ gây cảm giác khó chịu mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, sinh hoạt, sản xuất nông nghiệp và nguy cơ cháy rừng. Hiểu đúng mức nhiệt trong bản tin, nhận biết sớm dấu hiệu cơ thể quá nóng và điều chỉnh hoạt động hằng ngày sẽ giúp giảm đáng kể rủi ro.
Nắng nóng là gì?
Nắng nóng là trạng thái thời tiết có nhiệt độ không khí cao, thường đi kèm bức xạ mặt trời mạnh và có thể kéo dài trong nhiều giờ hoặc nhiều ngày. Trong các bản tin khí tượng tại Việt Nam, một ngày thường được xác định là có nắng nóng khi nhiệt độ cao nhất ngày đạt từ 35°C; mức độ được mô tả tăng dần thành nắng nóng gay gắt và đặc biệt gay gắt khi nhiệt độ tiếp tục tăng cao.
Các ngưỡng cụ thể cần được hiểu theo quy định và chú giải của cơ quan khí tượng trong từng bản tin. Nhiệt độ dự báo cũng là nhiệt độ không khí đo trong điều kiện khí tượng tiêu chuẩn, không phải nhiệt độ của mặt đường, mái tôn hoặc thiết bị đặt trực tiếp dưới nắng.
Cảm giác nóng thực tế có thể khác nhiệt độ công bố do độ ẩm, gió, bức xạ mặt trời, quần áo và mức độ vận động. Khi độ ẩm cao, mồ hôi khó bay hơi nên cơ thể tản nhiệt kém hơn. Vì vậy, một ngày không đạt mức nhiệt quá cao vẫn có thể gây căng thẳng nhiệt nếu không khí oi bức và người dân phải hoạt động lâu ngoài trời.
Nhiệt độ cao nhất ngày cũng không giống nhiệt độ trung bình. Người muốn tìm hiểu sự khác biệt giữa các chỉ số có thể tham khảo cách xác định nhiệt độ trung bình năm, qua đó tránh dùng một ngày nóng bất thường để kết luận về đặc điểm khí hậu dài hạn.
Phân biệt nắng nóng cục bộ, diện rộng và sóng nhiệt
Các khái niệm liên quan đến nắng nóng có phạm vi và mục đích sử dụng khác nhau:
Nắng nóng cục bộ
Nắng nóng cục bộ xuất hiện tại một hoặc một số địa điểm trong khu vực dự báo. Hiện tượng này có thể liên quan đến địa hình, gió khô nóng, mức độ đô thị hóa hoặc sự khác biệt về mây và mưa giữa các nơi.
Thông tin một tỉnh có nắng nóng cục bộ không đồng nghĩa toàn bộ địa bàn đều nóng như nhau. Người đọc nên xem dự báo chi tiết tại địa điểm mình sinh sống hoặc làm việc.
Nắng nóng diện rộng
Nắng nóng diện rộng xảy ra khi nhiều địa điểm trong một vùng cùng ghi nhận hoặc được dự báo có nhiệt độ đạt ngưỡng nắng nóng. Phạm vi chính xác cần căn cứ vào bản tin của cơ quan khí tượng thay vì suy ra từ nhiệt độ tại một trạm đơn lẻ.
Một ví dụ trong kho lưu trữ là bản tin nắng nóng diện rộng ở Bắc và Trung Bộ vào cuối tháng 8/2024. Đây là dữ liệu của một thời điểm trong quá khứ, chỉ nên dùng để tham khảo cách mô tả diễn biến, không phải dự báo hiện tại.
Đợt nắng nóng
Đợt nắng nóng là khoảng thời gian nắng nóng duy trì qua nhiều ngày tại một khu vực. Cường độ và phạm vi có thể thay đổi trong đợt: có nơi nóng gay gắt, nơi khác chỉ nóng trong vài giờ, sau đó nhiệt độ giảm khi mây và mưa xuất hiện.
Nắng nóng cũng có thể kết thúc hoặc dịu nhanh khi hình thế thời tiết thay đổi. Trường hợp mưa rào xuất hiện và nắng nóng dịu dần trong bản tin ngày 30/8/2024 cho thấy dự báo cần được cập nhật liên tục, đặc biệt vào giai đoạn chuyển thời tiết.
Sóng nhiệt
Sóng nhiệt là khái niệm thường dùng trong khí hậu học và y tế công cộng để chỉ một giai đoạn nóng bất thường kéo dài so với điều kiện thông thường của địa phương. Không có một ngưỡng duy nhất áp dụng cho mọi quốc gia và vùng khí hậu.
Vì vậy, không nên mặc định mọi ngày có nhiệt độ từ 35°C đều là một đợt sóng nhiệt. Việc xác định còn phụ thuộc thời gian kéo dài, nền khí hậu địa phương, nhiệt độ ban đêm và tiêu chí của cơ quan chuyên môn.
Nguyên nhân gây nắng nóng
Nắng nóng thường hình thành do sự kết hợp của nhiều yếu tố khí quyển và bề mặt, không phải chỉ vì trời ít mây.
Các hệ thống khí áp chi phối
Khi khu vực chịu ảnh hưởng của khối không khí ổn định hoặc áp cao, chuyển động đi xuống trong khí quyển có thể hạn chế mây đối lưu. Trời quang hơn làm bức xạ mặt trời đến mặt đất nhiều hơn, khiến nhiệt độ ban ngày tăng.
Tại Việt Nam, vùng áp thấp nóng phía tây và sự mở rộng của các hệ thống khí áp lân cận có thể góp phần tạo ra những đợt nóng ở Bắc Bộ và Trung Bộ. Diễn biến thực tế phụ thuộc vị trí, cường độ và tương tác giữa nhiều hình thế thời tiết.
Hiệu ứng gió phơn
Khi luồng không khí vượt qua dãy núi, mất bớt hơi ẩm ở sườn đón gió rồi hạ xuống sườn khuất gió, không khí có thể trở nên khô và nóng hơn. Hiệu ứng này thường làm nắng nóng ở một số khu vực miền Trung trở nên rõ rệt, nhất là khi kết hợp với nền nhiệt cao sẵn có.
Ít mây, ít mưa và đất khô
Mây che phủ ít khiến mặt đất hấp thụ nhiều năng lượng mặt trời. Nếu đất thiếu ẩm, lượng năng lượng dùng cho bốc hơi giảm và phần làm nóng bề mặt tăng lên. Nắng nóng kéo dài vì thế có thể tự làm trầm trọng thêm tình trạng khô hạn.
Đảo nhiệt đô thị
Bê tông, nhựa đường và mái nhà hấp thụ nhiệt vào ban ngày rồi giải phóng chậm vào ban đêm. Khu vực đô thị đông đúc, ít cây xanh và thông gió kém có thể nóng hơn vùng ngoại ô, đặc biệt vào buổi tối. Nhiệt độ ban đêm cao khiến cơ thể và nhà ở không có đủ thời gian hạ nhiệt sau một ngày nóng.
Biến đổi khí hậu
Nền nhiệt toàn cầu tăng làm thay đổi xác suất và mức độ của các hiện tượng nóng cực đoan. Tuy nhiên, để kết luận một đợt nắng nóng cụ thể chịu tác động của biến đổi khí hậu đến mức nào cần có nghiên cứu quy kết chuyên biệt. Không nên dùng một sự kiện riêng lẻ làm bằng chứng duy nhất cho xu hướng khí hậu dài hạn.
Nắng nóng thường xảy ra khi nào ở Việt Nam?
Thời điểm và đặc điểm nắng nóng không giống nhau giữa các vùng:
- Bắc Bộ: Nắng nóng thường đáng chú ý trong giai đoạn cuối xuân và mùa hè, nhưng có thể bị gián đoạn bởi mưa dông hoặc các đợt không khí mát hơn.
- Bắc Trung Bộ và Trung Trung Bộ: Có thể chịu tác động rõ của gió khô nóng, với những giai đoạn nhiệt độ cao kéo dài trong mùa nóng.
- Nam Trung Bộ: Mức độ nóng thay đổi theo địa hình, gió và mùa mưa của từng khu vực.
- Tây Nguyên: Nắng có thể mạnh trong mùa khô, nhưng nhiệt độ còn phụ thuộc độ cao địa hình.
- Nam Bộ: Thời tiết nóng thường rõ vào mùa khô và giai đoạn chuyển mùa. Độ ẩm cao có thể khiến cảm giác oi bức tăng dù nhiệt độ không đạt mức cao nhất cả nước.
Đây là quy luật khái quát, không thay thế dự báo ngắn hạn. Thời điểm bắt đầu, kết thúc và cường độ nắng nóng thay đổi theo từng năm. Khi lên kế hoạch đi xa, nên kết hợp dự báo gần ngày khởi hành với thông tin du lịch theo mùa, thay vì chỉ dựa trên đặc điểm khí hậu trung bình.
Tác hại của nắng nóng
Ảnh hưởng đến sức khỏe
Cơ thể làm mát chủ yếu bằng cách tiết mồ hôi và đưa máu ra gần bề mặt da. Khi môi trường quá nóng, độ ẩm cao hoặc cơ thể mất nước, cơ chế này có thể không còn hiệu quả. Hậu quả có thể gồm mất nước, chuột rút do nóng, kiệt sức do nóng và sốc nhiệt.
Nắng mạnh còn làm tăng nguy cơ tổn thương da và mắt do tia cực tím. Chỉ số tia cực tím và nhiệt độ là hai thông tin khác nhau: ngày có gió mát vẫn có thể có tia cực tím cao, còn trời oi nóng không nhất thiết đồng nghĩa mức tia cực tím cao nhất.
Ảnh hưởng đến sinh hoạt và lao động
Nắng nóng kéo dài có thể gây mất ngủ, mệt mỏi, giảm khả năng tập trung và tăng nguy cơ tai nạn khi làm việc. Người lao động ngoài trời hoặc trong nhà xưởng nóng dễ bị tích nhiệt nếu không có thời gian nghỉ và bổ sung nước hợp lý.
Nhu cầu sử dụng thiết bị làm mát tăng cũng có thể gây áp lực lên hệ thống điện. Trong gia đình, dùng điều hòa ở mức quá lạnh rồi ra ngoài trời nóng đột ngột có thể gây khó chịu; chênh lệch nhiệt lớn cũng làm tăng tiêu thụ điện.
Ảnh hưởng đến nông nghiệp
Nhiệt độ cao và bốc hơi mạnh làm cây trồng mất nước nhanh, giảm độ ẩm đất và tăng nhu cầu tưới. Vật nuôi có thể ăn ít, giảm khả năng sinh trưởng hoặc bị stress nhiệt nếu chuồng trại thiếu bóng mát và thông gió.
Việc tưới, che phủ đất, điều chỉnh thời gian chăm sóc và bảo đảm nước uống cho vật nuôi cần căn cứ điều kiện thực tế của từng loại cây, con và hướng dẫn chuyên môn tại địa phương.
Nguy cơ cháy rừng và cháy ngoài trời
Nắng nóng kết hợp độ ẩm thấp, vật liệu thực bì khô và gió mạnh có thể làm nguy cơ cháy tăng cao. Người dân không nên đốt rác, đốt thực bì hoặc sử dụng lửa gần rừng trong thời kỳ cảnh báo cháy; cần tuân thủ quy định của cơ quan kiểm lâm và chính quyền địa phương.
Ai có nguy cơ bị ảnh hưởng nhiều nhất?
Bất kỳ ai cũng có thể gặp vấn đề do nhiệt, nhưng một số nhóm cần được theo dõi chặt chẽ hơn:
- Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, do khả năng điều hòa thân nhiệt chưa hoàn thiện.
- Người cao tuổi, nhất là người sống một mình hoặc hạn chế vận động.
- Người mắc bệnh tim mạch, hô hấp, thận, đái tháo đường hoặc bệnh mạn tính khác.
- Phụ nữ mang thai.
- Người lao động ngoài trời, vận động viên và người mặc trang phục bảo hộ dày.
- Người làm việc trong bếp, nhà xưởng, phòng kín hoặc không gian thông gió kém.
- Người đang dùng thuốc có thể ảnh hưởng đến bài tiết mồ hôi, cân bằng nước hoặc khả năng điều hòa thân nhiệt.
- Người uống rượu bia, thiếu nước, thiếu ngủ hoặc chưa thích nghi với môi trường nóng.
Người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc không nên tự ngừng thuốc. Nếu chưa rõ cách điều chỉnh sinh hoạt và lượng nước uống trong thời tiết nóng, đặc biệt khi có bệnh tim hoặc thận, nên hỏi nhân viên y tế.
Dấu hiệu say nắng, kiệt sức do nóng và sốc nhiệt
Trong đời sống, từ say nắng thường được dùng cho nhiều mức độ ảnh hưởng do nóng. Để xử trí đúng, cần chú ý triệu chứng và trạng thái ý thức của người bệnh.
| Tình trạng | Dấu hiệu thường gặp | Mức độ xử trí |
|---|---|---|
| Chuột rút do nóng | Co cơ đau, ra nhiều mồ hôi sau vận động | Dừng vận động, làm mát và bù nước phù hợp |
| Kiệt sức do nóng | Mệt lả, đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, khát, vã mồ hôi, da ẩm, yếu sức | Đưa đến nơi mát, làm mát; cần trợ giúp y tế nếu không cải thiện nhanh hoặc triệu chứng nặng lên |
| Sốc nhiệt | Lú lẫn, nói khó, mất phối hợp, co giật, ngất hoặc hôn mê; da có thể nóng và khô hoặc vẫn đổ mồ hôi | Cấp cứu y tế ngay và làm mát tích cực trong khi chờ trợ giúp |
Không nên dựa vào việc người bệnh còn đổ mồ hôi hay không để loại trừ sốc nhiệt. Dấu hiệu đặc biệt nguy hiểm là thay đổi ý thức, co giật, ngất, khó thở hoặc không thể uống nước an toàn.
Cách chống nóng và bảo vệ sức khỏe
Theo dõi dự báo đúng cách
Kiểm tra nhiệt độ cao nhất, nhiệt độ ban đêm, độ ẩm, khả năng mưa dông và cảnh báo tia cực tím. Dự báo cho một tỉnh hoặc vùng rộng có thể không phản ánh chính xác từng quận, huyện, vì vậy nên ưu tiên thông tin gần vị trí sinh hoạt.
Các bản tin cũ chỉ giúp tham khảo quy luật diễn biến, không dùng để quyết định hoạt động hiện tại. Dự báo càng xa ngày cần sử dụng càng có khả năng thay đổi.
Hạn chế phơi nhiễm nhiệt
- Sắp xếp việc ngoài trời vào thời điểm dịu hơn nếu điều kiện cho phép.
- Nghỉ thường xuyên ở nơi có bóng râm hoặc được làm mát.
- Mặc quần áo rộng, nhẹ, thoáng; đội mũ che rộng vành khi ra ngoài.
- Sử dụng biện pháp chống nắng phù hợp cho da và mắt.
- Không tập luyện cường độ cao ngay khi chưa thích nghi với thời tiết nóng.
Người bắt buộc làm việc ngoài trời cần có kế hoạch nghỉ, nước uống và theo dõi lẫn nhau. Không nên cố hoàn thành công việc khi đã chóng mặt, buồn nôn, đau đầu hoặc yếu bất thường.
Uống nước hợp lý
Uống nước đều trong ngày thay vì đợi đến khi khát dữ dội. Khi vận động kéo dài và ra nhiều mồ hôi, có thể cần đồ uống bù điện giải phù hợp, sử dụng đúng hướng dẫn. Không tự dùng viên muối hoặc uống dung dịch pha quá đặc.
Hạn chế rượu bia vì có thể làm tăng mất nước và giảm khả năng nhận biết dấu hiệu nguy hiểm. Người phải hạn chế dịch do bệnh tim, thận hoặc tình trạng y khoa khác cần tuân theo chỉ dẫn riêng của bác sĩ.
Làm mát nhà ở
- Che nắng cho cửa sổ và mái hấp thụ nhiệt mạnh.
- Thông gió khi không khí bên ngoài mát hơn, nhưng đóng bớt cửa ở hướng nắng gắt nếu nhiệt ngoài trời cao.
- Dùng quạt khi phù hợp; trong phòng quá nóng, quạt đơn thuần có thể không đủ để ngăn cơ thể tích nhiệt.
- Sử dụng điều hòa ở mức dễ chịu, kết hợp đóng cửa và vệ sinh thiết bị định kỳ.
- Tắt bớt thiết bị sinh nhiệt không cần thiết.
Đặc biệt lưu ý phòng trọ mái tôn, tầng áp mái và không gian kín. Nếu nơi ở không thể hạ nhiệt, nên tìm địa điểm mát hơn trong khoảng thời gian nóng nhất khi có điều kiện.
Bảo vệ trẻ em và người cao tuổi
Không bao giờ để trẻ em, người cao tuổi hoặc vật nuôi trong ô tô đang đỗ, kể cả khi mở hé cửa kính hoặc chỉ rời đi trong thời gian ngắn. Khoang xe có thể nóng lên nhanh dưới nắng.
Kiểm tra định kỳ người cao tuổi sống một mình, nhắc uống nước nếu không có chống chỉ định và theo dõi các biểu hiện lú lẫn, mệt bất thường. Với trẻ nhỏ, cần bảo đảm phòng thông thoáng, trang phục nhẹ và không che kín xe đẩy bằng vải dày làm cản luồng khí.
Bảo đảm an toàn thực phẩm
Nhiệt độ cao làm thực phẩm dễ hỏng nếu bảo quản không đúng cách. Không để món đã nấu chín, sữa hoặc thực phẩm dễ ôi thiu ngoài môi trường nóng quá lâu; giữ riêng thực phẩm sống và chín, đồng thời kiểm tra khả năng làm lạnh khi mất điện.
Sơ cứu người bị ảnh hưởng do nắng nóng
Khi người bệnh còn tỉnh và có dấu hiệu kiệt sức do nóng
- Đưa người bệnh ra khỏi nguồn nhiệt, đến nơi râm mát hoặc có điều hòa.
- Nới lỏng hoặc cởi bớt quần áo không cần thiết.
- Làm mát bằng khăn ướt, phun nước mát và quạt; có thể chườm mát ở cổ, nách và bẹn.
- Nếu người bệnh tỉnh táo, nuốt bình thường và không nôn, cho uống từng ngụm nước mát hoặc dung dịch bù nước pha đúng hướng dẫn.
- Không để người bệnh quay lại lao động hoặc vận động ngay cả khi vừa cảm thấy đỡ.
- Tìm trợ giúp y tế nếu triệu chứng không cải thiện, tái diễn hoặc có bệnh nền đáng lo ngại.
Khi nghi ngờ sốc nhiệt
Sốc nhiệt là tình trạng cấp cứu. Nếu người bệnh lú lẫn, co giật, ngất, mất phối hợp hoặc không thể uống an toàn:
- Gọi cấp cứu 115 hoặc đưa đến cơ sở y tế khẩn cấp.
- Chuyển người bệnh tới nơi mát và bắt đầu làm mát ngay trong khi chờ trợ giúp.
- Cởi bớt quần áo, làm ướt da bằng nước mát và quạt liên tục; chườm mát tại cổ, nách và bẹn nếu có điều kiện.
- Nếu người bệnh bất tỉnh nhưng còn thở, đặt ở tư thế nằm nghiêng an toàn và theo dõi nhịp thở.
- Nếu ngừng thở hoặc ngừng tuần hoàn, thực hiện hồi sức tim phổi nếu đã được hướng dẫn kỹ năng.
Không ép người lơ mơ hoặc bất tỉnh uống nước vì có nguy cơ sặc. Không dùng thuốc hạ sốt thông thường để thay thế việc làm mát và cấp cứu, bởi sốc nhiệt không phải cơn sốt do nhiễm trùng. Cũng không trì hoãn gọi cấp cứu để chờ đo được nhiệt độ cơ thể.
Chủ động ứng phó với nắng nóng
Trước một đợt nóng, gia đình nên kiểm tra thiết bị làm mát, chuẩn bị nước uống, sắp xếp lại thời gian đi lại và thống nhất cách liên lạc với người cao tuổi sống riêng. Người lao động ngoài trời cần có nơi nghỉ mát, lịch nghỉ phù hợp và phương án xử trí khi đồng nghiệp xuất hiện dấu hiệu bất thường.
Ba nguyên tắc quan trọng nhất là:
- Theo dõi dự báo mới nhất, không sử dụng bản tin cũ như thông tin hiện hành.
- Giảm thời gian tiếp xúc với nhiệt và bổ sung nước phù hợp, đặc biệt với nhóm nguy cơ cao.
- Coi thay đổi ý thức là dấu hiệu cấp cứu, vừa gọi trợ giúp y tế vừa tiến hành làm mát.
Nắng nóng là hiện tượng theo mùa nhưng mức độ không cố định. Chuẩn bị từ sớm và phản ứng đúng khi có dấu hiệu kiệt sức hoặc sốc nhiệt sẽ an toàn hơn nhiều so với chờ đến khi cơ thể đã quá nóng.
