Rét đậm là trạng thái thời tiết lạnh được xác định bằng nhiệt độ không khí trung bình ngày, không chỉ dựa vào nhiệt độ thấp nhất tại một thời điểm. Hiện tượng này chủ yếu ảnh hưởng đến miền Bắc và một phần Bắc Trung Bộ, gây nhiều rủi ro cho sức khỏe, nông nghiệp và hoạt động đi lại.
Rét đậm là gì?
Theo cách phân loại khí tượng thường dùng tại Việt Nam, rét đậm xảy ra khi nhiệt độ trung bình ngày xuống 15°C hoặc thấp hơn. Nếu nhiệt độ trung bình ngày giảm xuống 13°C hoặc thấp hơn, mức độ lạnh được xác định là rét hại.
Điều cần lưu ý là nhiệt độ trung bình ngày khác với nhiệt độ thấp nhất trong ngày. Chẳng hạn, nhiệt kế có thể ghi nhận mức thấp vào sáng sớm nhưng nhiệt độ tăng trở lại vào buổi trưa; trường hợp đó chưa đủ để tự kết luận cả ngày là rét đậm.
Việc công bố một khu vực có rét đậm còn được cơ quan khí tượng đánh giá dựa trên số liệu quan trắc, phạm vi ảnh hưởng và diễn biến thực tế. Người dân nên theo dõi bản tin dự báo chính thức thay vì chỉ căn cứ vào nhiệt kế cá nhân hoặc ứng dụng không rõ nguồn dữ liệu.
Rét đậm bao nhiêu độ?
Câu trả lời ngắn gọn là:
- Rét đậm: nhiệt độ trung bình ngày từ trên 13°C đến 15°C nếu tách riêng với cấp rét hại.
- Rét hại: nhiệt độ trung bình ngày từ 13°C trở xuống.
Trong các tài liệu mô tả chung, rét đậm thường được nêu với ngưỡng nhiệt độ trung bình ngày không quá 15°C, còn rét hại là cấp lạnh nghiêm trọng hơn nằm trong khoảng từ 13°C trở xuống.
Không nên lấy trung bình đơn giản giữa nhiệt độ cao nhất và thấp nhất để thay thế số liệu khí tượng. Nhiệt độ trung bình ngày phục vụ nghiệp vụ được xác định từ các lần quan trắc theo quy định chuyên môn.
Phân biệt rét đậm và rét hại
Rét đậm và rét hại đều là thời tiết lạnh, nhưng khác nhau về ngưỡng nhiệt độ và mức độ tác động:
| Tiêu chí | Rét đậm | Rét hại |
|---|---|---|
| Ngưỡng thường dùng | Nhiệt độ trung bình ngày trên 13°C đến 15°C | Nhiệt độ trung bình ngày từ 13°C trở xuống |
| Mức độ | Lạnh rõ rệt, ảnh hưởng sinh hoạt và sản xuất | Lạnh nghiêm trọng hơn, nguy cơ thiệt hại cao |
| Rủi ro sức khỏe | Dễ gây nhiễm lạnh, làm nặng bệnh hô hấp và tim mạch | Nguy cơ hạ thân nhiệt và biến chứng cao hơn |
| Rủi ro nông nghiệp | Cây trồng chậm phát triển, vật nuôi giảm sức đề kháng | Cây trồng, vật nuôi có thể bị thiệt hại nặng nếu không được bảo vệ |
| Hiện tượng đi kèm ở vùng núi | Sương mù, mưa nhỏ, độ ẩm cao | Có thể xuất hiện sương muối hoặc băng giá tại nơi đủ điều kiện |
Như vậy, khi phân biệt rét đậm và rét hại, yếu tố quan trọng nhất là nhiệt độ trung bình ngày, không phải cảm giác lạnh hay một mức nhiệt thấp xuất hiện trong thời gian ngắn.
Nguyên nhân gây rét đậm
Rét đậm ở Việt Nam thường hình thành khi khối không khí lạnh từ lục địa châu Á tăng cường và di chuyển xuống phía nam. Gió mùa Đông Bắc đưa không khí lạnh vào miền Bắc, sau đó có thể ảnh hưởng đến Bắc Trung Bộ và một số khu vực lân cận.
Mức độ lạnh phụ thuộc vào nhiều yếu tố:
- Cường độ và tốc độ di chuyển của khối không khí lạnh.
- Khả năng bổ sung liên tiếp của các đợt không khí lạnh.
- Địa hình và độ cao của từng khu vực.
- Mây, mưa nhỏ, gió và độ ẩm trong thời gian không khí lạnh hoạt động.
- Khả năng tăng nhiệt vào ban ngày.
Địa hình phân hóa mạnh khiến nhiệt độ giữa đồng bằng, thung lũng và vùng núi có thể khác nhau đáng kể. Đây cũng là một biểu hiện của sự phân hóa trong khí hậu Việt Nam. Để hiểu rõ hơn cách nhiệt độ, gió, độ ẩm và địa hình tạo nên đặc điểm thời tiết lâu dài, có thể tham khảo khái niệm khí hậu và các yếu tố hình thành.
Rét đậm thường xảy ra khi nào và ở đâu?
Rét đậm chủ yếu xuất hiện trong mùa đông và có thể kéo dài sang đầu mùa xuân khi không khí lạnh còn hoạt động. Thời điểm bắt đầu, kết thúc và độ dài mỗi đợt không cố định giữa các năm.
Những khu vực thường chịu ảnh hưởng gồm:
- Bắc Bộ: đồng bằng, trung du và miền núi đều có thể xảy ra rét đậm.
- Vùng núi cao phía Bắc: thường lạnh hơn vùng thấp; nguy cơ sương muối và băng giá tăng khi điều kiện nhiệt độ, độ ẩm phù hợp.
- Bắc Trung Bộ: có thể chịu ảnh hưởng khi không khí lạnh phát triển sâu xuống phía nam.
Tây Nguyên và Nam Bộ có thể xuất hiện thời tiết se lạnh về đêm hoặc sáng sớm trong một số thời kỳ, nhưng ít khi được xác định là rét đậm theo tiêu chí khí tượng áp dụng cho nhiệt độ trung bình ngày.
Ảnh hưởng của rét đậm
Đối với sức khỏe
Nhiệt độ thấp làm cơ thể mất nhiệt nhanh hơn, nhất là khi có gió, mưa phùn hoặc quần áo bị ẩm. Trẻ nhỏ, người cao tuổi, người làm việc ngoài trời và người có bệnh nền là các nhóm cần được bảo vệ kỹ.
Rét đậm có thể làm tăng nguy cơ:
- Nhiễm lạnh và hạ thân nhiệt.
- Các vấn đề về đường hô hấp.
- Làm nặng bệnh tim mạch, huyết áp hoặc bệnh mạn tính sẵn có.
- Bỏng hoặc ngộ độc khí khi sử dụng thiết bị sưởi không an toàn.
Đối với cây trồng
Nhiệt độ thấp có thể làm cây sinh trưởng chậm, giảm khả năng nảy mầm và ảnh hưởng đến quá trình ra hoa, đậu quả. Cây non, mạ và các loại cây ưa ấm thường nhạy cảm hơn. Tại vùng núi, sương muối hoặc băng giá có thể gây cháy lá và tổn thương mô cây.
Đối với vật nuôi
Gia súc, gia cầm dễ mất nhiệt, giảm sức đề kháng và mắc bệnh nếu chuồng trại ẩm, có gió lùa hoặc thiếu thức ăn. Việc thả rông gia súc trong thời tiết lạnh, mưa và gió mạnh làm tăng nguy cơ kiệt sức.
Đối với giao thông và du lịch
Sương mù, mưa nhỏ và mặt đường ẩm làm giảm tầm nhìn, tăng nguy cơ trơn trượt. Ở vùng núi cao, sương muối hoặc băng giá có thể khiến một số đoạn đường khó lưu thông. Người có kế hoạch du lịch theo mùa nên kiểm tra dự báo tại điểm đến, chuẩn bị trang phục phù hợp và cân nhắc thay đổi lịch trình khi có cảnh báo thời tiết nguy hiểm.
Dấu hiệu nhận biết một đợt rét đậm
Người dân có thể chủ động chuẩn bị khi xuất hiện các dấu hiệu sau:
- Bản tin khí tượng thông báo không khí lạnh tăng cường hoặc gió mùa Đông Bắc mạnh.
- Nhiệt độ dự báo giảm sâu và duy trì ở mức thấp cả ngày lẫn đêm.
- Trời nhiều mây, ít nắng, có mưa nhỏ hoặc mưa phùn khiến cảm giác lạnh tăng.
- Gió Đông Bắc mạnh hơn tại đồng bằng, ven biển hoặc vùng núi.
- Cơ quan khí tượng phát thông tin cảnh báo rét đậm, rét hại, sương muối hoặc băng giá.
Cảm giác rét có thể tăng khi gió mạnh và quần áo ẩm ngay cả khi nhiệt độ không thay đổi nhiều. Tuy nhiên, cảm giác lạnh không thay thế tiêu chí nhiệt độ trung bình ngày dùng để phân loại hiện tượng.
Cách phòng chống rét đậm
Bảo vệ sức khỏe
- Mặc nhiều lớp quần áo, giữ ấm đầu, cổ, ngực, bàn tay và bàn chân.
- Thay quần áo ướt càng sớm càng tốt; hạn chế đứng lâu ngoài trời mưa lạnh.
- Ăn đủ chất, uống nước ấm và tránh sử dụng rượu bia như một cách chống rét.
- Hạn chế tập thể dục ngoài trời vào sáng sớm khi nhiệt độ xuống thấp.
- Theo dõi trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh nền; dùng thuốc theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
- Đưa người có biểu hiện lú lẫn, nói khó, buồn ngủ bất thường, thở chậm hoặc mất phối hợp vận động đến cơ sở y tế.
Nếu nghi ngờ hạ thân nhiệt, cần đưa người bệnh vào nơi kín gió, thay đồ ướt và làm ấm từ từ vùng thân mình. Không chà xát mạnh tay chân hoặc làm nóng đột ngột bằng nước quá nóng.
Sử dụng thiết bị sưởi an toàn
- Không đốt than, củi hoặc dùng bếp sinh nhiệt trong phòng đóng kín vì có nguy cơ ngộ độc khí.
- Đặt máy sưởi cách xa chăn, rèm, quần áo và vật dễ cháy.
- Không để trẻ nhỏ tự sử dụng thiết bị sưởi.
- Kiểm tra dây điện, ổ cắm và tắt thiết bị khi không có người giám sát.
- Duy trì thông gió phù hợp theo hướng dẫn của nhà sản xuất thiết bị.
Bảo vệ cây trồng
- Che phủ cây non và vùng rễ bằng vật liệu phù hợp, bảo đảm cây vẫn thông thoáng.
- Giữ ẩm đất ở mức hợp lý, tránh tưới quá nhiều làm úng hoặc tưới vào lúc nhiệt độ quá thấp.
- Theo dõi sương muối tại vùng núi để có biện pháp bảo vệ sớm.
- Điều chỉnh lịch gieo trồng, cấy hoặc chăm sóc theo khuyến cáo nông nghiệp tại địa phương.
- Không tự ý áp dụng một biện pháp cho mọi loại cây vì khả năng chịu lạnh khác nhau.
Bảo vệ vật nuôi
- Gia cố chuồng trại, che gió lùa nhưng vẫn duy trì thông thoáng.
- Giữ nền chuồng khô, bổ sung chất độn và thức ăn phù hợp.
- Cung cấp đủ nước uống, không để vật nuôi uống nước quá lạnh nếu có thể chủ động nguồn nước.
- Hạn chế chăn thả khi nhiệt độ xuống thấp, có mưa lạnh hoặc gió mạnh.
- Quan sát biểu hiện bỏ ăn, run kéo dài, lờ đờ hoặc khó thở để xử lý kịp thời.
- Khi sưởi chuồng, phải kiểm soát nguy cơ cháy và khí độc.
Bảo đảm an toàn khi đi lại
- Kiểm tra dự báo thời tiết và tình trạng tuyến đường trước khi khởi hành.
- Bật đèn phù hợp, giảm tốc độ và giữ khoảng cách khi có sương mù hoặc mưa nhỏ.
- Không phanh hoặc chuyển hướng đột ngột trên mặt đường trơn.
- Chuẩn bị áo ấm, nước uống, thuốc cần thiết và phương tiện liên lạc khi đi vùng núi.
- Không cố đi qua đoạn đường xuất hiện băng giá, tầm nhìn quá thấp hoặc đã có cảnh báo hạn chế lưu thông.
Những điều cần nhớ khi rét đậm xảy ra
Rét đậm được xác định chủ yếu khi nhiệt độ trung bình ngày không quá 15°C; từ 13°C trở xuống được xếp vào mức rét hại. Một mức nhiệt thấp vào sáng sớm không đủ để kết luận cả ngày có rét đậm.
Khi có dự báo không khí lạnh, người dân nên chuẩn bị quần áo giữ ấm, kiểm tra thiết bị sưởi, bảo vệ cây trồng và gia cố chuồng trại. Trong suốt đợt lạnh, cần theo dõi bản tin khí tượng và cảnh báo của cơ quan chức năng tại địa phương vì mức độ ảnh hưởng có thể khác nhau đáng kể giữa vùng núi, trung du và đồng bằng.
