Thời tiết chuyển nóng sang lạnh, mưa sang nắng hoặc thay đổi độ ẩm đột ngột có thể khiến cơ thể chưa kịp thích nghi. Một số người gặp tình trạng nghẹt mũi, ho, đau đầu, mệt mỏi hoặc đau nhức xương khớp; người có bệnh nền đôi khi nhận thấy triệu chứng trở nên khó kiểm soát hơn.
Tuy nhiên, thời tiết không phải nguyên nhân trực tiếp của mọi bệnh. Cảm lạnh và cúm do virus gây ra, còn dị ứng có thể liên quan đến phấn hoa, nấm mốc hoặc bụi trong không khí. Hiểu đúng mối liên hệ này giúp mỗi người bảo vệ sức khoẻ khi thời tiết thay đổi mà không tự ý dùng thuốc hoặc quá lo lắng.
Vì sao thời tiết thay đổi có thể ảnh hưởng sức khỏe?
Nhiệt độ thay đổi làm cơ thể phải điều chỉnh
Khi trời lạnh, mạch máu gần da co lại để hạn chế mất nhiệt. Tim và hệ tuần hoàn phải điều chỉnh để duy trì thân nhiệt. Không khí lạnh, khô cũng có thể làm niêm mạc mũi và họng dễ kích ứng, đặc biệt ở người mắc hen hoặc bệnh hô hấp mạn tính.
Khi trời nóng, cơ thể tăng tiết mồ hôi và đưa nhiều máu đến gần bề mặt da để tỏa nhiệt. Nếu ở ngoài trời lâu, vận động nặng hoặc không bù nước phù hợp, nguy cơ mất nước, kiệt sức vì nóng và say nóng sẽ tăng lên.
Việc di chuyển liên tục giữa môi trường điều hòa lạnh và ngoài trời nóng không tự gây nhiễm virus, nhưng có thể khiến đường thở khó chịu, da khô và cơ thể mệt mỏi hơn.
Độ ẩm tác động đến da và đường hô hấp
Độ ẩm thấp có thể làm khô da, môi, mắt và niêm mạc đường thở. Ngược lại, môi trường quá ẩm tạo điều kiện cho nấm mốc, mạt bụi và mùi ẩm phát triển, từ đó làm tăng triệu chứng dị ứng ở người nhạy cảm.
Để điều chỉnh môi trường sống phù hợp, trước tiên nên hiểu độ ẩm không khí và tác động của nó, thay vì chỉ dựa vào cảm giác nóng hoặc lạnh. Mục tiêu là giữ phòng thông thoáng, khô ráo vừa phải và xử lý nguồn ẩm mốc nhìn thấy được.
Áp suất khí quyển có thể liên quan đến đau đầu và đau nhức
Một số người bị đau nửa đầu hoặc bệnh xương khớp nhận thấy triệu chứng xuất hiện khi áp suất, nhiệt độ và độ ẩm thay đổi. Mối liên hệ này không giống nhau ở tất cả mọi người, vì cơn đau còn chịu ảnh hưởng của giấc ngủ, căng thẳng, vận động, thuốc đang dùng và nhiều yếu tố khác.
Nếu triệu chứng thường lặp lại vào những ngày thời tiết biến động, có thể ghi nhật ký về thời điểm đau, mức độ đau, giấc ngủ và hoạt động trong ngày. Thông tin này hữu ích khi trao đổi với bác sĩ, nhưng không thay thế việc thăm khám.
Thói quen sinh hoạt thay đổi theo mùa
Khi trời lạnh hoặc mưa kéo dài, mọi người thường ở trong không gian kín nhiều hơn. Việc tiếp xúc gần, phòng kém thông gió và dùng chung đồ cá nhân có thể tạo điều kiện để virus đường hô hấp lây lan.
Trong thời tiết nóng, mất ngủ, ăn uống thất thường, vận động ngoài trời không đúng thời điểm và thiếu nước có thể làm cơ thể mệt mỏi. Vì vậy, ảnh hưởng của thời tiết thường là sự kết hợp giữa phản ứng sinh lý và thay đổi trong sinh hoạt.
Thời tiết thất thường gây bệnh gì?
Cảm lạnh, cúm và viêm đường hô hấp
Hắt hơi, sổ mũi, nghẹt mũi, ho, đau họng và sốt có thể xuất hiện trong các đợt nhiễm virus đường hô hấp. Thời tiết chuyển mùa không trực tiếp tạo ra virus, nhưng môi trường lạnh, khô và thói quen tụ tập trong phòng kín có thể góp phần làm tăng nguy cơ lây nhiễm.
Cảm lạnh thông thường và cúm không hoàn toàn giống nhau. Cúm thường gây mệt mỏi, đau nhức và triệu chứng toàn thân rõ hơn, nhưng không nên tự chẩn đoán chỉ dựa trên biểu hiện ban đầu. Người có nguy cơ cao hoặc triệu chứng nặng cần được nhân viên y tế đánh giá.
Dị ứng mũi, hen và kích ứng đường thở
Phấn hoa, bụi, nấm mốc, khói và ô nhiễm không khí có thể làm xuất hiện hoặc tăng các triệu chứng như hắt hơi, ngứa mũi, chảy nước mắt, ho và khò khè. Gió mạnh có thể phát tán bụi hoặc phấn hoa, còn nồm ẩm dễ khiến nấm mốc phát triển trong nhà.
Người mắc hen nên tiếp tục dùng thuốc kiểm soát theo đơn, mang theo thuốc cắt cơn nếu đã được bác sĩ chỉ định và tránh tự tăng hoặc ngừng thuốc. Nếu phải dùng thuốc cắt cơn thường xuyên hơn bình thường, cần liên hệ cơ sở y tế.
Đau đầu và đau nửa đầu
Nắng nóng, mất nước, thiếu ngủ, ánh sáng chói và thay đổi áp suất có thể là yếu tố khởi phát đau đầu ở một số người. Nghỉ ngơi trong không gian yên tĩnh, uống nước phù hợp và duy trì bữa ăn đều đặn có thể hỗ trợ giảm nguy cơ.
Đau đầu xuất hiện đột ngột, dữ dội bất thường hoặc đi kèm yếu liệt, méo miệng, rối loạn lời nói, lú lẫn hay ngất cần được đánh giá cấp cứu.
Đau cơ, cứng khớp và tăng cảm giác đau
Trời lạnh có thể khiến cơ bắp co cứng, trong khi ít vận động làm khớp kém linh hoạt. Người có bệnh xương khớp nên giữ ấm, vận động nhẹ và tuân thủ kế hoạch điều trị. Không nên chườm quá nóng lên vùng da giảm cảm giác hoặc tự dùng thuốc giảm đau kéo dài.
Đau khớp kèm sưng nóng đỏ, sốt, chấn thương hoặc hạn chế vận động rõ rệt không nên được quy hoàn toàn cho thời tiết.
Vấn đề tim mạch trong thời tiết cực đoan
Lạnh sâu và nắng nóng đều tạo thêm áp lực lên hệ tuần hoàn. Người mắc bệnh tim mạch, tăng huyết áp hoặc có tiền sử đột quỵ cần chú ý hơn khi nhiệt độ biến động mạnh, tránh vận động quá sức và dùng thuốc đúng chỉ định.
Không tự ý tăng lượng nước nếu đang được bác sĩ yêu cầu hạn chế dịch do bệnh tim hoặc bệnh thận. Cũng không nên tự thay đổi liều thuốc huyết áp, lợi tiểu hay thuốc tim mạch theo cảm giác nóng lạnh.
Kiệt sức vì nóng và say nóng
Kiệt sức vì nóng có thể biểu hiện bằng vã mồ hôi, mệt lả, chóng mặt, buồn nôn, đau đầu hoặc chuột rút. Người có triệu chứng nên dừng hoạt động, chuyển đến nơi mát, nới lỏng quần áo và được theo dõi.
Say nóng là tình trạng nguy hiểm, đặc biệt khi có rối loạn ý thức, lú lẫn, ngất hoặc thân nhiệt tăng cao. Cần gọi cấp cứu và làm mát trong khi chờ trợ giúp; không cố cho người đang lơ mơ hoặc bất tỉnh uống nước.
Những ai dễ bị ảnh hưởng khi thời tiết thay đổi?
Các nhóm cần chuẩn bị kỹ hơn gồm:
- Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ do khả năng điều hòa thân nhiệt còn hạn chế.
- Người cao tuổi, nhất là người sống một mình hoặc vận động khó khăn.
- Phụ nữ mang thai.
- Người mắc hen, bệnh phổi mạn tính, bệnh tim mạch, tăng huyết áp, tiểu đường hoặc bệnh thận.
- Người có cơ địa dị ứng, đau nửa đầu hoặc bệnh xương khớp.
- Người lao động ngoài trời, vận động viên và người phải di chuyển nhiều.
- Người đang dùng thuốc có thể ảnh hưởng đến điều hòa thân nhiệt hoặc cân bằng nước; việc điều chỉnh thuốc phải do nhân viên y tế hướng dẫn.
Mức độ nhạy cảm khác nhau giữa từng người. Có bệnh nền không có nghĩa là chắc chắn sẽ gặp biến chứng, nhưng cần theo dõi dự báo và chuẩn bị thuốc, quần áo, nước uống hoặc kế hoạch di chuyển phù hợp.
Cách bảo vệ sức khỏe khi thời tiết thay đổi
Theo dõi dự báo trước khi ra ngoài
Nên kiểm tra nhiệt độ, khả năng mưa, gió, độ ẩm và cảnh báo thời tiết trước khi đi làm, đi học, lao động ngoài trời hoặc du lịch. Thông tin dự báo giúp lựa chọn trang phục, thời gian di chuyển và hoạt động phù hợp hơn.
Khi đến một địa phương khác, cần tìm hiểu đặc điểm khí hậu theo mùa thay vì chỉ xem nhiệt độ của một ngày. Chẳng hạn, thông tin về khí hậu Nha Trang theo từng thời điểm có thể hỗ trợ chuẩn bị trang phục và lịch trình khi đi biển.
Giữ ấm hoặc làm mát đúng cách
Khi trời lạnh, nên mặc nhiều lớp dễ điều chỉnh, giữ ấm đầu, cổ, bàn tay và bàn chân. Quần áo ướt cần được thay sớm. Người cao tuổi và trẻ nhỏ không nên ở lâu ngoài trời lạnh nếu không cần thiết.
Khi trời nóng, ưu tiên quần áo thoáng, nhẹ, tránh hoạt động gắng sức vào thời điểm nắng gay gắt và nghỉ ở nơi có bóng râm hoặc thông gió. Nếu dùng điều hòa, tránh để luồng khí lạnh thổi trực tiếp vào mặt và không đặt nhiệt độ chênh lệch quá đột ngột so với bên ngoài.
Ăn uống và bổ sung nước hợp lý
Duy trì bữa ăn đa dạng với rau, trái cây, nguồn đạm và tinh bột phù hợp. Không có một món ăn hay thực phẩm bổ sung nào có thể ngăn hoàn toàn bệnh khi giao mùa.
Uống nước đều trong ngày, tăng chú ý khi trời nóng hoặc vận động ra nhiều mồ hôi. Hạn chế lạm dụng đồ uống có cồn vì chúng có thể làm giảm khả năng nhận biết lạnh, ảnh hưởng giấc ngủ và góp phần gây mất nước. Người có bệnh tim, thận hoặc phải hạn chế dịch nên làm theo hướng dẫn riêng của bác sĩ.
Ngủ đủ và duy trì vận động
Giấc ngủ đều đặn hỗ trợ cơ thể phục hồi và duy trì khả năng miễn dịch. Khi thời tiết xấu, có thể chuyển sang các bài vận động nhẹ trong nhà thay vì ngừng hoạt động hoàn toàn.
Khởi động kỹ trước khi tập trong trời lạnh và giảm cường độ khi nắng nóng, độ ẩm cao hoặc cơ thể đang mệt. Dừng tập nếu xuất hiện đau ngực, khó thở bất thường, choáng váng hoặc cảm giác sắp ngất.
Giữ không gian sống sạch và thông thoáng
Mở cửa thông gió khi điều kiện bên ngoài phù hợp, vệ sinh thiết bị điều hòa và xử lý khu vực rò nước hoặc nấm mốc. Khi nồm ẩm, có thể dùng chế độ hút ẩm hoặc thiết bị phù hợp, đồng thời tránh phơi quần áo ướt trong phòng kín.
Nếu không khí quá khô, có thể cân nhắc thiết bị tạo ẩm nhưng phải vệ sinh đúng cách. Thiết bị bẩn có thể phát tán vi sinh vật và làm triệu chứng hô hấp nghiêm trọng hơn.
Giảm nguy cơ lây nhiễm đường hô hấp
Rửa tay, che miệng khi ho hoặc hắt hơi, không dùng chung đồ cá nhân và hạn chế tiếp xúc gần khi đang có triệu chứng. Đeo khẩu trang phù hợp trong không gian đông người, khi chăm sóc người bệnh hoặc khi chất lượng không khí kém có thể giúp giảm phơi nhiễm.
Tiêm chủng theo khuyến cáo dành cho độ tuổi và tình trạng sức khỏe là biện pháp phòng bệnh quan trọng. Người có bệnh nền nên trao đổi với cơ sở y tế về loại vaccine và thời điểm phù hợp.
Chuẩn bị thuốc và kế hoạch chăm sóc bệnh nền
Người mắc hen, dị ứng, bệnh tim mạch hoặc các bệnh mạn tính nên bảo đảm thuốc đang dùng còn đủ và dễ mang theo khi đi xa. Giữ lại danh sách thuốc, thông tin bệnh nền và số liên hệ cần thiết.
Không dùng kháng sinh để điều trị cảm lạnh hoặc cúm nếu chưa có chỉ định. Kháng sinh không có tác dụng với virus và việc dùng sai có thể gây tác dụng phụ cũng như làm tăng nguy cơ kháng thuốc.
Dấu hiệu cần đi khám hoặc cấp cứu
Cần liên hệ cơ sở y tế nếu triệu chứng kéo dài, nặng dần, tái diễn thường xuyên hoặc làm gián đoạn ăn uống, ngủ nghỉ và sinh hoạt. Trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người có bệnh nền nên được đánh giá sớm hơn khi sức khỏe thay đổi bất thường.
Gọi cấp cứu hoặc đưa người bệnh đến cơ sở y tế ngay khi có một trong các dấu hiệu:
- Khó thở, thở rít, tím môi hoặc không thể nói trọn câu vì hụt hơi.
- Đau hoặc cảm giác đè nặng ở ngực, ngất hay tim đập bất thường kèm choáng.
- Lú lẫn, co giật, phản ứng chậm hoặc mất ý thức.
- Méo miệng, yếu liệt một bên cơ thể hoặc rối loạn lời nói.
- Đau đầu dữ dội xuất hiện đột ngột, khác hẳn những lần trước.
- Nghi ngờ say nóng, đặc biệt khi có rối loạn ý thức.
- Trẻ bỏ bú, li bì, khó đánh thức, thở co lõm ngực hoặc có dấu hiệu mất nước.
- Bệnh nền đột ngột mất kiểm soát hoặc triệu chứng không đáp ứng với kế hoạch xử trí đã được bác sĩ hướng dẫn.
Chủ động thích nghi thay vì lo lắng quá mức
Để bảo vệ sức khoẻ khi thời tiết thay đổi, điều quan trọng nhất là theo dõi dự báo, điều chỉnh trang phục và hoạt động, giữ môi trường sống thông thoáng, ăn ngủ điều độ và kiểm soát tốt bệnh nền. Không nên quy mọi triệu chứng cho giao mùa, bởi nhiễm trùng, dị ứng và các bệnh lý khác vẫn cần được nhận diện đúng.
Một nhật ký ngắn về thời tiết, giấc ngủ, hoạt động và triệu chứng có thể giúp phát hiện yếu tố khởi phát của từng người. Khi xuất hiện biểu hiện bất thường hoặc nghiêm trọng, thăm khám kịp thời an toàn hơn so với tự chẩn đoán và tự dùng thuốc.
