ENSO không trực tiếp quyết định thời tiết của một ngày cụ thể, nhưng có thể làm thay đổi nền nhiệt, sự phân bố lượng mưa, nguy cơ hạn hán và hoạt động bão trong nhiều tháng. Tại Việt Nam, mức độ ảnh hưởng còn phụ thuộc khu vực, mùa, cường độ của từng đợt ENSO và sự kết hợp với gió mùa cùng nhiều hình thế khí quyển khác.
Vì vậy, nhận định như “El Niño chắc chắn gây hạn” hay “La Niña luôn làm bão nhiều” đều quá đơn giản. ENSO nên được xem là một tín hiệu khí hậu quan trọng, không phải công thức dự báo tuyệt đối.
ENSO là gì?
ENSO là viết tắt của El Niño–Southern Oscillation, nghĩa là dao động Nam và hiện tượng El Niño. Đây là quá trình tương tác giữa đại dương và khí quyển ở vùng xích đạo Thái Bình Dương, có khả năng tác động đến hoàn lưu khí quyển trên phạm vi rộng.
ENSO gồm ba trạng thái:
- El Niño: Nước biển ở khu vực trung tâm và phía đông xích đạo Thái Bình Dương ấm hơn mức trung bình, đi kèm sự thay đổi của hoàn lưu khí quyển.
- La Niña: Nước biển tại khu vực này lạnh hơn mức trung bình và hoàn lưu khí quyển biến đổi theo chiều ngược lại.
- Trung tính: Không xuất hiện tín hiệu El Niño hoặc La Niña đủ rõ. Trung tính không có nghĩa là thời tiết luôn ôn hòa hoặc gần mức trung bình.
Trong nghiệp vụ, cơ quan khí tượng không chỉ nhìn vào nhiệt độ mặt nước biển. Chẳng hạn, NOAA sử dụng mức chênh lệch khoảng 0,5°C tại vùng Niño 3.4 kết hợp yêu cầu về thời gian duy trì và phản ứng của khí quyển để nhận diện một pha ENSO. Tiêu chí vận hành có thể khác nhau giữa các cơ quan, vì vậy cần đọc phần phương pháp trong từng bản tin.
El Niño và La Niña thường quay lại theo chu kỳ không đều, phổ biến trong khoảng vài năm, và có thể kéo dài nhiều tháng. Cường độ, thời điểm hình thành và thời gian suy yếu của mỗi đợt không giống nhau.
ENSO hình thành như thế nào?
Trong điều kiện thông thường, gió tín phong đẩy nước ấm về phía tây Thái Bình Dương. Khi gió này suy yếu, nước ấm có thể lan về phía trung tâm và phía đông đại dương, tạo điều kiện phát triển El Niño. Khi gió tín phong mạnh hơn, nước lạnh trồi lên rõ hơn ở phía đông và La Niña có thể hình thành.
Cơ chế này liên quan chặt chẽ đến sự thay đổi của tín phong Đông Bắc, đối lưu nhiệt đới và hoàn lưu Walker. Sự dịch chuyển của các vùng đối lưu lớn sau đó có thể ảnh hưởng đến gió mùa và thời tiết tại Đông Nam Á.
El Niño La Niña ảnh hưởng đến Việt Nam ra sao?
Việt Nam nằm trong khu vực gió mùa châu Á và có địa hình kéo dài theo hướng bắc–nam. Tác động của ENSO vì thế không đồng đều giữa Bắc Bộ, Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ. Sự phân hóa của khí hậu Việt Nam cũng khiến cùng một pha ENSO có thể tạo ra những biểu hiện khác nhau theo từng mùa.
| Yếu tố | Xu hướng thường gặp trong El Niño | Xu hướng thường gặp trong La Niña |
|---|---|---|
| Nhiệt độ | Nền nhiệt dễ cao hơn trung bình; nguy cơ nắng nóng và khô hạn tăng ở một số vùng | Nền nhiệt có thể thấp hơn; một số mùa đông dễ lạnh hơn nhưng vẫn có các giai đoạn ấm |
| Lượng mưa | Nhiều nơi có khả năng thiếu mưa hoặc mùa mưa biến động | Khả năng mưa nhiều, mùa mưa kéo dài hoặc xuất hiện các đợt mưa lớn tăng ở một số vùng |
| Hạn hán | Nguy cơ tăng, nhất là khi El Niño kéo dài qua mùa khô | Thường giảm hơn nhưng vẫn có thể xảy ra hạn cục bộ |
| Bão, áp thấp nhiệt đới | Số lượng và vị trí hình thành có thể thay đổi; không loại trừ bão mạnh | Môi trường thường thuận lợi hơn cho hoạt động xoáy thuận ở tây Thái Bình Dương và Biển Đông |
| Lũ, ngập | Không phải nguy cơ chính trên diện rộng, nhưng mưa cực đoan cục bộ vẫn có thể gây lũ | Nguy cơ lũ, ngập và sạt lở có thể tăng nếu mưa lớn kéo dài |
Đây là các xu hướng khí hậu thường gặp, không phải kết quả chắc chắn cho từng tháng hoặc từng địa phương.
El Niño ảnh hưởng thời tiết Việt Nam
Trong những đợt El Niño, Việt Nam thường phải lưu ý các khả năng sau:
- Nền nhiệt trung bình cao hơn và các đợt nắng nóng có thể xuất hiện nhiều hơn hoặc kéo dài hơn tại một số khu vực.
- Lượng mưa có khả năng thấp hơn trung bình, nhưng mức thiếu hụt thay đổi theo vùng và theo giai đoạn.
- Mùa mưa ở Tây Nguyên và Nam Bộ có thể bắt đầu muộn, kết thúc sớm hoặc bị gián đoạn bởi các đợt ít mưa.
- Dòng chảy sông suối, lượng nước trong hồ chứa và độ ẩm đất có thể suy giảm nếu thiếu mưa kéo dài.
- Nguy cơ hạn nông nghiệp, thiếu nước sinh hoạt, cháy rừng và xâm nhập mặn có thể tăng.
El Niño không đồng nghĩa với việc mọi ngày đều nóng và khô. Trong một năm El Niño vẫn có thể xuất hiện mưa lớn, rét đậm, bão hoặc lũ quét. Một đợt mưa cực đoan chỉ kéo dài vài giờ cũng có thể gây thiệt hại dù tổng lượng mưa của cả mùa thấp hơn trung bình.
La Niña ảnh hưởng Việt Nam
La Niña thường gắn với khả năng thời tiết ẩm và mưa nhiều hơn tại Việt Nam, nhưng không phải mọi nơi đều nhận thêm mưa cùng lúc. Những biểu hiện cần quan tâm gồm:
- Mưa có thể tăng tại một số khu vực, đặc biệt khi La Niña trùng với mùa mưa hoặc thời kỳ gió mùa hoạt động mạnh.
- Trung Bộ có thể đối mặt với các đợt mưa lớn kéo dài vào những tháng cuối năm nếu không khí lạnh kết hợp với gió đông, dải hội tụ nhiệt đới hoặc hoàn lưu bão.
- Tây Nguyên và Nam Bộ có khả năng có mùa mưa kéo dài hơn, làm tăng nguy cơ ngập úng và ảnh hưởng thu hoạch.
- Nền nhiệt có thể thấp hơn trong một số giai đoạn. Ở miền Bắc, nguy cơ rét đậm còn phụ thuộc cường độ và đường đi của các đợt không khí lạnh.
- Hoạt động bão và áp thấp nhiệt đới trên tây Thái Bình Dương hoặc Biển Đông có thể thuận lợi hơn, nhưng số cơn ảnh hưởng trực tiếp Việt Nam vẫn biến động mạnh theo từng năm.
Tác động của ENSO theo từng vùng
Bắc Bộ
El Niño có thể làm tăng nền nhiệt và nguy cơ nắng nóng, thiếu mưa trong mùa hè. Tuy nhiên, mưa lớn vẫn có thể xảy ra khi rãnh thấp, dải hội tụ nhiệt đới hoặc hoàn lưu bão hoạt động.
Trong La Niña, một số giai đoạn có thể mưa nhiều và lạnh hơn, nhưng không thể suy ra rằng toàn bộ mùa đông sẽ rét. Rét đậm, rét hại tại miền Bắc còn phụ thuộc vào cường độ không khí lạnh, địa hình và trạng thái của gió mùa Đông Bắc.
Bắc Trung Bộ và Trung Trung Bộ
Đây là khu vực cần đặc biệt chú ý đến sự kết hợp giữa ENSO, bão, không khí lạnh và địa hình đón gió. El Niño có thể làm tăng nguy cơ nắng nóng, hạn hán và thiếu nước trong một số thời kỳ.
Khi La Niña xuất hiện vào cuối năm, xác suất gặp các đợt mưa lớn có thể tăng. Dãy Trường Sơn và địa hình dốc khiến mưa kéo dài dễ dẫn đến lũ nhanh, lũ quét và sạt lở đất. Dù vậy, lượng mưa thực tế vẫn phụ thuộc vị trí của từng hình thế thời tiết.
Nam Trung Bộ
Nam Trung Bộ vốn có mùa khô rõ và nguồn nước phân bố không đều. El Niño kéo dài có thể làm trầm trọng tình trạng khô hạn, thiếu nước và nguy cơ cháy rừng. Trong La Niña, mưa có thể tăng, nhưng mưa tập trung trong thời gian ngắn cũng dễ gây ngập và lũ tại các lưu vực sông nhỏ.
Tây Nguyên
El Niño có thể khiến mùa mưa đến muộn hoặc lượng mưa phân bố thất thường, ảnh hưởng độ ẩm đất, hồ chứa và cây trồng cần nhiều nước. La Niña thường đem lại điều kiện ẩm hơn, song mưa kéo dài có thể gây úng, xói mòn đất và phát sinh dịch bệnh trên cây trồng.
Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long
Trong El Niño, Nam Bộ có khả năng trải qua nắng nóng, thiếu mưa và mùa khô khắc nghiệt hơn. Nguy cơ xâm nhập mặn tại Đồng bằng sông Cửu Long có thể tăng nếu đồng thời xuất hiện dòng chảy thượng nguồn thấp, triều cao và ít mưa tại chỗ.
La Niña có thể làm mùa mưa kéo dài hoặc mưa nhiều hơn, tăng nguy cơ ngập tại đô thị và vùng trũng. Riêng xâm nhập mặn và lũ ở Đồng bằng sông Cửu Long không chỉ do ENSO mà còn chịu tác động của dòng chảy lưu vực Mekong, vận hành hồ chứa, thủy triều và điều kiện sử dụng nước.
ENSO và mưa bão ở Việt Nam
Mối quan hệ giữa ENSO và mưa bão mang tính xác suất. ENSO có thể làm thay đổi vị trí hình thành xoáy thuận nhiệt đới, đường đi, thời gian hoạt động và môi trường khí quyển xung quanh bão.
Trong El Niño
Bão và áp thấp nhiệt đới có xu hướng hình thành xa hơn về phía đông trên khu vực tây Thái Bình Dương trong một số năm. Hoạt động trên Biển Đông hoặc số cơn ảnh hưởng trực tiếp Việt Nam có thể thấp hơn trung bình, nhưng điều này không đồng nghĩa rủi ro giảm tương ứng.
Một mùa có ít bão vẫn có thể xuất hiện một cơn mạnh, đường đi bất lợi hoặc gây mưa rất lớn. Bão cuối mùa cũng có thể ảnh hưởng Trung Bộ và Nam Trung Bộ, đặc biệt khi kết hợp với không khí lạnh.
Trong La Niña
La Niña thường tạo điều kiện thuận lợi hơn cho đối lưu tại khu vực phía tây Thái Bình Dương. Khả năng bão, áp thấp nhiệt đới hoạt động trên Biển Đông và ảnh hưởng đất liền Việt Nam có thể tăng trong một số năm.
Mưa sau bão đôi khi nguy hiểm hơn gió, nhất là tại miền núi và các lưu vực nhỏ. Hộ gia đình ở khu vực thường xảy ra lũ nên chuẩn bị sớm túi sơ tán khi lũ, đồng thời tuân thủ cảnh báo và lệnh di dời của chính quyền địa phương.
Vì sao không thể dự báo bão chỉ bằng ENSO?
Sự hình thành và đường đi của bão còn phụ thuộc nhiều yếu tố:
- Nhiệt độ và hàm lượng nhiệt của lớp nước biển phía trên.
- Độ đứt gió theo chiều thẳng đứng.
- Rãnh gió mùa và dải hội tụ nhiệt đới.
- Dao động Madden–Julian, thường gọi là MJO.
- Áp cao cận nhiệt đới và các dòng dẫn đường trong khí quyển.
- Không khí lạnh, gió đông và địa hình khi bão đến gần đất liền.
Do đó, dự báo ENSO theo mùa không thể thay thế bản tin bão ngắn hạn về vị trí, cường độ và vùng nguy hiểm.
Vì sao tác động của ENSO không giống nhau mỗi năm?
Hai đợt El Niño có cùng cường độ vẫn có thể gây ảnh hưởng khác nhau tại Việt Nam. Nguyên nhân là ENSO chỉ là một phần trong hệ thống khí hậu.
Những yếu tố làm thay đổi tác động gồm:
- Vị trí vùng nước ấm hoặc lạnh: Tín hiệu tập trung ở trung tâm Thái Bình Dương có thể tạo ra phản ứng khí quyển khác với tín hiệu mạnh ở phía đông.
- Thời điểm phát triển: ENSO đạt đỉnh vào đầu, giữa hay cuối mùa bão sẽ tạo ra các bối cảnh khác nhau.
- Cường độ và thời gian duy trì: Một pha yếu, ngắn thường không tác động giống một pha mạnh kéo dài.
- Gió mùa châu Á: Gió mùa mạnh hoặc yếu có thể khuếch đại hay làm giảm ảnh hưởng của ENSO.
- Các dao động khí hậu khác: MJO, dao động Ấn Độ Dương và những biến động nội mùa có thể làm thời tiết thay đổi nhanh.
- Điều kiện địa phương: Địa hình, đô thị hóa, lớp phủ đất, hồ chứa và hệ thống thoát nước quyết định mức độ ngập, hạn hoặc sạt lở.
- Xu thế khí hậu dài hạn: Nền nhiệt toàn cầu tăng có thể làm các đợt nóng trở nên nghiêm trọng hơn, nhưng không thể quy mọi hiện tượng cực đoan riêng lẻ cho một nguyên nhân duy nhất.
Cách theo dõi và ứng phó với ENSO
Đọc bản tin theo đúng thời hạn dự báo
Bản tin ENSO cho biết xu hướng trong vài tháng và thường trình bày theo xác suất. Bản tin không thể cho biết chính xác một tỉnh sẽ mưa vào ngày nào. Để lên kế hoạch sinh hoạt hoặc sản xuất, nên kết hợp ba loại thông tin:
- Dự báo ENSO và khí hậu mùa để nhận biết xu hướng dài hạn.
- Dự báo tháng và dự báo mười ngày để điều chỉnh kế hoạch trung hạn.
- Cảnh báo thời tiết nguy hiểm và dự báo ngắn hạn để ra quyết định đi lại, sơ tán hoặc bảo vệ tài sản.
Chuẩn bị khi có nguy cơ El Niño
- Theo dõi tình trạng nguồn nước và các thông báo hạn hán, xâm nhập mặn tại địa phương.
- Chủ động trữ nước an toàn, sử dụng nước tiết kiệm và kiểm tra nguy cơ cháy.
- Hạn chế hoạt động ngoài trời vào thời điểm nắng nóng; chú ý trẻ nhỏ, người cao tuổi và người làm việc ngoài trời.
- Với sản xuất nông nghiệp, điều chỉnh lịch xuống giống và tưới tiêu theo hướng dẫn của cơ quan chuyên môn địa phương, không dựa riêng vào tên pha ENSO.
Chuẩn bị khi có nguy cơ La Niña
- Kiểm tra mái nhà, hệ thống thoát nước và các vị trí có thể ngập.
- Theo dõi cảnh báo lũ quét, sạt lở nếu sống gần sườn dốc, khe suối hoặc hạ lưu hồ đập.
- Không đi qua đường ngập hoặc dòng nước chảy xiết, kể cả khi quãng đường có vẻ ngắn.
- Chuẩn bị phương án di chuyển, thuốc thiết yếu, giấy tờ và nguồn điện dự phòng.
Đối với kế hoạch đi lại, nên dùng thông tin ENSO để nhận biết xu hướng mùa, sau đó kiểm tra dự báo gần ngày khởi hành. Cẩm nang du lịch theo mùa có thể hỗ trợ chọn khu vực phù hợp, nhưng không thay thế cảnh báo thời tiết tại điểm đến.
Câu hỏi thường gặp
El Niño có chắc chắn làm Việt Nam hạn hán không?
Không. El Niño thường làm tăng khả năng thiếu mưa, nắng nóng và hạn hán tại một số vùng, nhưng mức độ phụ thuộc thời điểm, cường độ và các hình thế thời tiết khác. Mưa lớn cục bộ vẫn có thể xuất hiện trong năm El Niño.
La Niña có luôn gây nhiều bão và lũ không?
Không. La Niña có thể tạo môi trường thuận lợi hơn cho mưa và hoạt động xoáy thuận nhiệt đới, nhưng số bão ảnh hưởng Việt Nam và mức độ lũ vẫn thay đổi từng năm. Một năm La Niña cũng có thể có khu vực thiếu mưa.
ENSO có dự báo được thời tiết hằng ngày không?
Không. ENSO là tín hiệu khí hậu theo mùa, giúp ước tính khả năng nóng, lạnh, khô hoặc ẩm hơn trung bình. Dự báo hằng ngày cần dựa trên dữ liệu quan trắc và mô hình thời tiết ngắn hạn.
Pha trung tính có nghĩa là thời tiết bình thường không?
Không. Trong pha trung tính vẫn có thể xảy ra nắng nóng, rét đậm, mưa cực đoan, bão và lũ. Trung tính chỉ cho biết tín hiệu El Niño hoặc La Niña chưa đủ rõ theo tiêu chí nghiệp vụ.
Làm sao biết Việt Nam đang chịu ảnh hưởng của pha nào?
Nên kiểm tra bản tin mới nhất của Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia và các cập nhật quốc tế từ WMO hoặc NOAA. Không nên dùng một bài viết cũ để kết luận trạng thái ENSO hiện tại, vì xác suất dự báo được cập nhật định kỳ.
Nguồn thông tin khí tượng tham khảo
Nội dung trong bài dựa trên khung kiến thức và cách diễn giải nghiệp vụ từ:
- Tổ chức Khí tượng Thế giới, gồm tổng quan và các bản cập nhật El Niño/La Niña.
- Trung tâm Dự báo Khí hậu thuộc NOAA, gồm tiêu chí theo dõi nhiệt độ vùng Niño 3.4, chỉ số ONI và thảo luận chẩn đoán ENSO.
- Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia Việt Nam, gồm nhận định ENSO, bản tin khí hậu mùa và cảnh báo thiên tai tại Việt Nam.
Các nguồn trên cũng nhấn mạnh rằng dự báo ENSO mang tính xác suất. Khi cần quyết định về đi lại, sản xuất hoặc phòng chống thiên tai, người dân nên ưu tiên bản tin chính thức mới nhất cho đúng địa phương và thời hạn dự báo.
