Các đới khí hậu là những khu vực rộng lớn trên Trái Đất có đặc điểm tương đối giống nhau về nhiệt độ, lượng mưa, chế độ gió và sự phân hóa theo mùa. Sự hình thành các đới trước hết liên quan đến lượng bức xạ Mặt Trời nhận được theo vĩ độ, sau đó chịu tác động của hoàn lưu khí quyển, biển, địa hình và nhiều yếu tố địa lý khác.
Theo cách phân chia khái quát thường dùng trong kiến thức địa lý phổ thông, Trái Đất có năm đới khí hậu, gồm một đới nóng, hai đới ôn hòa và hai đới lạnh. Tuy nhiên, nếu phân loại chi tiết hơn, mỗi đới còn được chia thành các đới phụ và nhiều kiểu khí hậu khác nhau.
Các đới khí hậu là gì?
Đới khí hậu là một vành đai khí hậu có quy mô lớn, thường kéo dài theo hướng vĩ tuyến. Mỗi đới có chế độ nhiệt và hoàn lưu khí quyển đặc trưng do góc chiếu của ánh sáng Mặt Trời thay đổi từ xích đạo về hai cực.
Cần phân biệt khí hậu với thời tiết:
- Thời tiết mô tả trạng thái khí quyển trong một khoảng thời gian ngắn, chẳng hạn hôm nay có mưa, nắng nóng hay gió mạnh.
- Khí hậu phản ánh những đặc điểm thời tiết có tính quy luật và kéo dài của một khu vực.
- Đới khí hậu là cấp phân chia rất rộng, bao quát nhiều quốc gia, vùng tự nhiên và kiểu khí hậu.
Ranh giới giữa các đới thường được thể hiện bằng đường quy ước trên bản đồ. Trong thực tế, khí hậu không thay đổi đột ngột khi đi qua một đường vĩ tuyến mà chuyển tiếp dần, đồng thời bị biến đổi bởi địa hình, dòng biển và vị trí gần hay xa đại dương.
Trái Đất có bao nhiêu đới khí hậu?
Cách phân chia phổ biến xác định năm đới khí hậu trên Trái Đất:
- Một đới nóng, nằm chủ yếu giữa hai chí tuyến.
- Hai đới ôn hòa, nằm từ hai chí tuyến đến hai vòng cực ở hai bán cầu.
- Hai đới lạnh, nằm từ hai vòng cực đến Bắc Cực và Nam Cực.
Nếu gộp những khu vực có tính chất tương đồng ở Bắc bán cầu và Nam bán cầu, có thể nói Trái Đất gồm ba nhóm lớn: đới nóng, đới ôn hòa và đới lạnh.
Trong các hệ thống phân loại chuyên sâu, người ta còn nhắc đến đới xích đạo, cận xích đạo, nhiệt đới, cận nhiệt, ôn đới, cận cực và cực. Vì vậy, số lượng đới được nêu trong từng tài liệu có thể khác nhau do tiêu chí và mức độ chi tiết không giống nhau, không nhất thiết là mâu thuẫn.
Đặc điểm và phạm vi các đới khí hậu
| Đới khí hậu | Phạm vi khái quát | Đặc điểm nhiệt | Mưa và gió nổi bật |
|---|---|---|---|
| Đới nóng | Giữa hai chí tuyến | Nhận nhiều bức xạ, nhiệt độ nhìn chung cao | Mưa phân bố rất khác nhau; có nơi mưa quanh năm, mưa theo mùa hoặc rất khô hạn |
| Đới ôn hòa | Từ chí tuyến đến vòng cực ở mỗi bán cầu | Nhiệt độ trung bình hơn, biến đổi rõ theo mùa | Thường chịu ảnh hưởng của gió Tây ôn đới, frông và các hệ thống áp thấp |
| Đới lạnh | Từ vòng cực đến hai cực | Nhận ít bức xạ, mùa đông dài và rất lạnh | Lượng mưa thường không lớn, phần đáng kể tồn tại dưới dạng tuyết |
Đới nóng
Đới nóng nhận ánh sáng Mặt Trời với góc chiếu lớn trong năm nên nền nhiệt nhìn chung cao. Tuy nhiên, đới nóng không phải nơi nào cũng nóng ẩm và mưa nhiều.
Tùy vị trí và hoàn lưu khí quyển, đới này có thể xuất hiện:
- Khí hậu xích đạo nóng ẩm, mưa nhiều.
- Khí hậu nhiệt đới có mùa mưa và mùa khô.
- Khí hậu nhiệt đới gió mùa với hướng gió, lượng mưa thay đổi theo mùa.
- Khí hậu khô hạn tại một số khu vực chịu áp cao, dòng biển lạnh hoặc nằm sâu trong lục địa.
Gió tín phong là một bộ phận quan trọng của hoàn lưu khí quyển ở khu vực nhiệt đới. Việc hiểu gió tín phong là gì giúp lý giải hướng vận chuyển không khí, sự hình thành mùa khô và phân bố mưa ở nhiều khu vực.
Đới ôn hòa
Hai đới ôn hòa nằm giữa vùng nhiệt đới và vùng cực. Đặc điểm dễ nhận thấy là nhiệt độ thay đổi khá rõ theo mùa, nhưng mức độ phân hóa còn phụ thuộc vào vị trí địa lý.
Khu vực ven biển thường được đại dương điều hòa nên mùa đông bớt lạnh và mùa hè bớt nóng hơn so với nơi nằm sâu trong lục địa. Ngược lại, khí hậu lục địa có biên độ nhiệt theo mùa lớn hơn.
Đới ôn hòa và vùng chuyển tiếp cận nhiệt có nhiều kiểu khí hậu, chẳng hạn khí hậu hải dương, lục địa, gió mùa và Địa Trung Hải. Trong đó, khí hậu Địa Trung Hải nổi bật với mùa hè thường nóng, khô và mùa đông ôn hòa, có mưa.
Đới lạnh
Hai đới lạnh nằm gần Bắc Cực và Nam Cực, nơi Mặt Trời có góc chiếu thấp và xuất hiện sự chênh lệch rất lớn về thời gian chiếu sáng giữa các mùa.
Đặc điểm chung của đới lạnh gồm:
- Nhiệt độ thấp trong phần lớn thời gian của năm.
- Mùa đông dài, mùa hè ngắn và mát hoặc lạnh.
- Nước tồn tại lâu dưới dạng băng và tuyết ở nhiều nơi.
- Thảm thực vật nghèo hơn so với đới nóng và đới ôn hòa.
Dù lượng tuyết tích tụ lớn tại một số vùng, lượng giáng thủy hằng năm ở miền cực không nhất thiết cao. Không khí lạnh chứa ít hơi nước nên nhiều nơi có tính chất khô lạnh.
Vì sao trong cùng một đới vẫn có nhiều kiểu khí hậu?
Vĩ độ là yếu tố nền tảng nhưng không phải yếu tố duy nhất quyết định khí hậu. Trong cùng một đới, sự khác biệt có thể hình thành do:
Hoàn lưu khí quyển
Các đai áp, khối khí, gió thường xuyên và gió mùa chi phối quá trình vận chuyển nhiệt và hơi ẩm. Sự dịch chuyển theo mùa của các hệ thống này làm thay đổi lượng mưa, hướng gió và trạng thái thời tiết.
Khoảng cách đến biển
Biển hấp thụ và giải phóng nhiệt chậm hơn đất liền. Vì vậy, vùng ven biển thường có nhiệt độ điều hòa và độ ẩm cao hơn, trong khi vùng sâu trong lục địa dễ có mùa hè nóng, mùa đông lạnh và chênh lệch nhiệt độ lớn.
Dòng biển
Dòng biển nóng có thể làm không khí ven bờ ấm và ẩm hơn. Dòng biển lạnh thường khiến không khí ổn định, giảm khả năng hình thành mưa và góp phần tạo nên khí hậu khô ở một số bờ biển.
Địa hình và độ cao
Nhiệt độ thường giảm khi lên cao. Núi còn cản hướng di chuyển của khối khí, tạo ra sườn đón gió nhiều mưa và sườn khuất gió khô hơn. Bởi vậy, một vùng núi nằm trong đới nóng vẫn có thể có khí hậu mát hoặc lạnh theo độ cao.
Hình dạng và quy mô lục địa
Một lục địa trải dài qua nhiều vĩ độ có thể đi qua nhiều đới khí hậu. Ngay trong một đới, khu vực ven bờ và nội địa cũng khác biệt đáng kể. Có thể quan sát rõ sự đa dạng này qua đặc điểm khí hậu châu Phi, nơi vị trí vĩ độ, hoàn lưu và địa hình cùng tác động đến môi trường tự nhiên.
Phân biệt đới khí hậu, kiểu khí hậu và khí hậu địa phương
Ba khái niệm này có quan hệ theo cấp độ từ rộng đến hẹp:
- Đới khí hậu là phạm vi rộng nhất, chủ yếu phản ánh quy luật phân bố nhiệt và hoàn lưu theo vĩ độ. Ví dụ: đới nóng.
- Kiểu khí hậu là dạng khí hậu cụ thể bên trong một đới hoặc vùng chuyển tiếp. Ví dụ: khí hậu nhiệt đới gió mùa, khí hậu Địa Trung Hải hoặc khí hậu ôn đới hải dương.
- Khí hậu địa phương là biểu hiện khí hậu tại một tỉnh, thành phố, thung lũng, cao nguyên hay khu vực ven biển cụ thể. Nó chịu thêm tác động của độ cao, hướng núi, khoảng cách đến biển và bề mặt đô thị.
Có thể hình dung theo trình tự: đới nóng → kiểu khí hậu nhiệt đới gió mùa → khí hậu của một địa phương tại Việt Nam.
Sự phân cấp này giải thích vì sao hai địa phương cùng thuộc đới nóng và cùng chịu ảnh hưởng gió mùa nhưng vẫn có mùa mưa, mức độ nắng nóng hoặc thời gian khô hạn khác nhau. Chẳng hạn, khí hậu Nha Trang mang dấu ấn rõ của vị trí ven biển Nam Trung Bộ, còn khí hậu Vĩnh Long gắn với điều kiện nhiệt đới gió mùa và cảnh quan sông nước ở đồng bằng sông Cửu Long.
Việt Nam thuộc đới khí hậu nào?
Việt Nam nằm trong đới nóng của Bắc bán cầu và có khí hậu mang tính chất nhiệt đới gió mùa. Tuy vậy, khí hậu trong nước phân hóa đáng kể theo Bắc – Nam, Đông – Tây và độ cao địa hình.
Một số biểu hiện chính gồm:
- Miền Bắc có sự thay đổi theo mùa rõ hơn, trong đó mùa đông chịu ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc và các đợt không khí lạnh.
- Miền Trung chịu tác động mạnh của địa hình Trường Sơn, biển và hoạt động của bão, áp thấp nhiệt đới; mùa mưa có thể lệch so với nhiều nơi khác.
- Miền Nam duy trì nền nhiệt cao hơn trong năm và thường thể hiện rõ hai thời kỳ mưa – khô.
- Các vùng núi cao có khí hậu mát hoặc lạnh hơn vùng đồng bằng cùng vĩ độ.
Vì vậy, nói Việt Nam thuộc đới nóng mới chỉ là bước xác định khái quát. Muốn hiểu khí hậu từng vùng cần xem thêm chế độ gió mùa, địa hình, vị trí ven biển và quy luật mưa theo mùa.
Cách xác định khí hậu của một khu vực
Khi tìm hiểu khí hậu một địa điểm, có thể đi từ phạm vi lớn đến nhỏ theo các bước sau:
- Xác định vĩ độ: Địa điểm nằm trong đới nóng, ôn hòa hay lạnh?
- Xem vị trí so với biển: Đây là vùng ven biển, đảo hay nằm sâu trong lục địa?
- Xác định hoàn lưu chủ đạo: Khu vực chịu ảnh hưởng của tín phong, gió Tây ôn đới hay gió mùa?
- Quan sát địa hình: Độ cao, hướng núi và sườn đón gió có làm thay đổi nhiệt độ, lượng mưa không?
- Xem sự phân hóa theo mùa: Mưa tập trung vào thời kỳ nào, mùa nóng và mùa lạnh khác nhau ra sao?
- Đối chiếu dữ liệu khí hậu dài hạn: Không nên kết luận khí hậu chỉ từ một ngày, một tháng hoặc một năm có thời tiết bất thường.
Cách tiếp cận này giúp tránh nhầm lẫn giữa đặc điểm chung của đới khí hậu với điều kiện thực tế tại một địa phương.
Vai trò của các đới khí hậu đối với tự nhiên và con người
Sự phân hóa khí hậu góp phần hình thành các cảnh quan lớn như rừng mưa nhiệt đới, xavan, hoang mạc, rừng ôn đới, thảo nguyên và đài nguyên. Khí hậu cũng ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn nước, đất, hệ sinh thái và sự phân bố sinh vật.
Đối với con người, hiểu đới và kiểu khí hậu có ý nghĩa trong:
- Lựa chọn cây trồng, vật nuôi và mùa vụ phù hợp.
- Thiết kế nhà ở, hạ tầng và phương án sử dụng năng lượng.
- Chuẩn bị cho nắng nóng, rét đậm, hạn hán, mưa lớn hoặc bão theo đặc điểm từng vùng.
- Chọn thời điểm du lịch và chuẩn bị trang phục phù hợp.
- Giải thích vì sao cùng một thời điểm nhưng các khu vực trên thế giới có điều kiện thời tiết rất khác nhau.
Tóm lại, đới khí hậu cung cấp bức tranh nền theo vĩ độ, kiểu khí hậu mô tả cơ chế và quy luật cụ thể hơn, còn khí hậu địa phương phản ánh sự kết hợp của các yếu tố ngay tại từng khu vực. Hiểu đúng ba cấp độ này là nền tảng để tìm hiểu khí hậu Việt Nam cũng như các hiện tượng thời tiết theo mùa.
