Khi không khí lạnh tăng cường, vật nuôi có thể chịu tác động đồng thời của nhiệt độ thấp, gió lùa, mưa phùn và độ ẩm cao. Cách chống rét cho vật nuôi hiệu quả không chỉ là che kín chuồng mà cần phối hợp giữ nền khô, bảo đảm thông thoáng, cung cấp đủ thức ăn và phát hiện sớm biểu hiện bất thường.
Mức chịu rét khác nhau tùy loài, giống, tuổi, thể trạng, giai đoạn sinh sản và điều kiện chuồng nuôi. Vì vậy, nông hộ không nên tự áp dụng một ngưỡng nhiệt độ chung cho mọi vật nuôi. Khi cần quyết định về sưởi ấm, khẩu phần hoặc điều trị, nên căn cứ bản tin thời tiết và hướng dẫn của cơ quan chăn nuôi, thú y tại địa phương.
Việc cần làm trước khi không khí lạnh đến
Nên chuẩn bị ngay khi dự báo có đợt gió mùa đông bắc hoặc rét kéo dài, thay vì đợi vật nuôi xuất hiện dấu hiệu suy yếu.
- [ ] Kiểm tra mái, vách, cửa và các vị trí có thể bị mưa tạt hoặc gió lùa.
- [ ] Chuẩn bị bạt, rèm che hoặc vật liệu chắn gió phù hợp với thiết kế chuồng.
- [ ] Khơi thông rãnh thoát nước, sửa các điểm đọng nước quanh chuồng.
- [ ] Bổ sung chất độn chuồng sạch, khô và dễ thay.
- [ ] Kiểm tra kho thức ăn, nguồn nước và phương án vận chuyển trong những ngày mưa rét.
- [ ] Phân khu riêng cho con non, con già, con gầy yếu, con đang mang thai hoặc mới sinh.
- [ ] Kiểm tra đèn sưởi, dây điện và thiết bị cấp nhiệt nếu có sử dụng.
- [ ] Lưu thông tin liên hệ của cán bộ thú y hoặc đơn vị hỗ trợ chăn nuôi tại địa phương.
Nhiệt độ trung bình dài hạn chỉ có ý nghĩa mô tả đặc điểm khí hậu, không thay thế nhiệt độ thực tế tại chuồng trong một đợt rét. Nông hộ muốn hiểu rõ sự khác biệt này có thể tham khảo cách xác định nhiệt độ trung bình năm, đồng thời vẫn cần theo dõi dự báo ngắn hạn tại khu vực chăn nuôi.
Checklist giữ ấm chuồng trại mùa đông
Che gió nhưng không bịt kín hoàn toàn
Mục tiêu của việc che chắn là hạn chế gió lạnh thổi trực tiếp và ngăn mưa tạt vào vật nuôi. Rèm che nên được bố trí ở hướng đón gió, có thể điều chỉnh theo thời điểm trong ngày.
Không nên bịt kín toàn bộ chuồng. Chuồng thiếu thông khí dễ tích tụ hơi ẩm, mùi hôi và khí sinh ra từ chất thải, làm môi trường nuôi trở nên ngột ngạt. Khi thời tiết bớt lạnh hoặc có nắng, có thể mở một phần rèm để trao đổi không khí nhưng vẫn tránh tạo luồng gió thổi thẳng vào đàn.
Giữ nền và chất độn luôn khô
Nền ẩm làm vật nuôi mất nhiệt nhanh hơn, đồng thời tạo điều kiện cho mầm bệnh phát triển. Cần:
- Thu gom phân, nước tiểu và thức ăn rơi vãi thường xuyên.
- Thay phần chất độn bị ướt, vón cục hoặc có mùi bất thường.
- Không để nước từ máng uống chảy tràn ra khu vực nằm.
- Kiểm tra mái dột, khe tường và đường thoát nước sau mưa.
- Kê thức ăn, chất độn dự trữ lên cao, tránh tiếp xúc trực tiếp với nền.
Trong những ngày lạnh kèm độ ẩm cao, nguyên tắc kiểm soát hơi nước và thông khí có điểm tương đồng với việc chống nồm ẩm an toàn. Tuy nhiên, chuồng nuôi cần được điều chỉnh theo mật độ đàn, lượng chất thải và đặc điểm của từng loài.
Bố trí khu nằm tránh nền lạnh
Khu nằm nên khô, sạch, không nằm ngay sát cửa hoặc luồng gió. Có thể sử dụng chất độn phù hợp với loại vật nuôi và thay định kỳ. Không dùng vật liệu ẩm mốc, có hóa chất, cạnh sắc hoặc dễ khiến con vật nuốt phải.
Nếu nuôi nhốt nhiều con, cần bảo đảm đủ không gian để cả đàn có chỗ nằm. Không tăng mật độ chỉ với mục đích giữ ấm vì chen chúc có thể gây đè, cắn nhau, tăng độ ẩm và làm bệnh lây lan nhanh hơn.
Sưởi ấm an toàn
Thiết bị sưởi phải được lắp chắc chắn, tránh xa rơm, cỏ khô, thức ăn và vật liệu dễ cháy. Dây điện cần được bảo vệ khỏi nước, chuột cắn và sự va chạm của vật nuôi.
Không đốt than hoặc nhiên liệu sinh khói trong chuồng kín. Cách làm này có nguy cơ gây cháy, thiếu oxy và tích tụ khí độc. Nếu sử dụng nguồn nhiệt, vẫn phải duy trì thông khí phù hợp và kiểm tra thiết bị thường xuyên.
Dự trữ thức ăn và nước uống trong mùa rét
Dự trữ thức ăn mùa rét giúp tránh tình trạng đàn bị thiếu khẩu phần khi mưa kéo dài, đường vận chuyển khó khăn hoặc không thể chăn thả.
Chuẩn bị thức ăn
- [ ] Ước tính lượng thức ăn cần thiết theo quy mô đàn và khả năng kéo dài của đợt rét.
- [ ] Dự trữ thức ăn thô khô, thức ăn tinh hoặc thức ăn chế biến phù hợp với từng loài.
- [ ] Bảo quản trong kho khô, thoáng, tránh mưa tạt, côn trùng và động vật gây hại.
- [ ] Kiểm tra mùi, màu sắc và tình trạng nấm mốc trước khi cho ăn.
- [ ] Loại bỏ thức ăn hư hỏng, ôi thiu hoặc nghi nhiễm độc.
- [ ] Không thay đổi khẩu phần đột ngột nếu chưa có hướng dẫn chuyên môn.
Với thức ăn ủ chua hoặc thức ăn tự phối trộn, quy trình chế biến và bảo quản phải phù hợp. Nếu không chắc thức ăn còn an toàn, nên hỏi cán bộ chuyên môn thay vì cho đàn ăn thử.
Duy trì nước uống
Vật nuôi vẫn cần nước sạch trong mùa lạnh. Máng uống nên được kiểm tra để tránh rò rỉ làm ướt nền. Không sử dụng nước bẩn, nước có mùi lạ hoặc nguồn nước có nguy cơ nhiễm chất thải.
Việc làm ấm nước, điều chỉnh lượng thức ăn tinh, bổ sung khoáng hay vitamin cần dựa trên loài vật nuôi, thể trạng và hướng dẫn của người có chuyên môn. Không tự ý tăng liều sản phẩm bổ sung với suy nghĩ dùng càng nhiều càng giúp chống rét.
Chăm sóc từng nhóm vật nuôi khi trời rét
Trâu, bò, dê và vật nuôi ăn cỏ
Hạn chế đưa đàn đi chăn khi mưa rét, gió mạnh hoặc đồng cỏ ướt khiến con vật phải đứng lâu ngoài trời. Nếu phải di chuyển, nên chọn thời điểm điều kiện thời tiết ổn định hơn và tránh để đàn bị ướt kéo dài.
Cần chuẩn bị đủ thức ăn thô đã được bảo quản an toàn. Sau khi vật nuôi bị mưa ướt, đưa về nơi kín gió, làm khô cơ thể và theo dõi khả năng ăn, đi lại, nhai lại.
Lợn
Giữ ô chuồng khô, hạn chế gió lùa trực tiếp vào khu nằm. Lợn con, con mới cai sữa, con gầy yếu và con đang bệnh cần được theo dõi sát hơn. Nếu dùng đèn sưởi, phải cố định thiết bị và tạo khoảng không để con vật có thể rời khỏi vùng nhiệt khi cảm thấy quá nóng.
Gia cầm
Che mưa tạt, thay chất độn ẩm và bảo đảm chuồng có trao đổi không khí. Quan sát sự phân bố của đàn: tụ dồn bất thường, tách đàn, xù lông hoặc giảm ăn đều là những dấu hiệu cần kiểm tra điều kiện chuồng và sức khỏe.
Không che kín đến mức chuồng có mùi nồng, đọng hơi nước hoặc ẩm ướt. Máng ăn, máng uống cần được đặt hợp lý để hạn chế thức ăn rơi và nước tràn.
Con non, con già, con mang thai và con đang bệnh
Đây là nhóm cần ưu tiên khu vực khô, kín gió và dễ quan sát. Nên kiểm tra nhiều lần trong ngày, nhất là sau đêm lạnh, mưa kéo dài hoặc khi vừa thay đổi thời tiết.
Không dùng chung thuốc, liều thuốc hoặc chế độ sưởi cho mọi loài và mọi lứa tuổi. Nếu con non bỏ bú, con mang thai có biểu hiện bất thường hoặc con bệnh yếu nhanh, cần liên hệ thú y sớm.
Theo dõi biểu hiện bất thường của vật nuôi
Trong thời gian rét, nên ghi nhận hằng ngày khả năng ăn uống, vận động, hô hấp, thân nhiệt nếu có thiết bị và kỹ năng đo đúng, tình trạng phân, nước tiểu và các biểu hiện khác thường.
Các dấu hiệu cần chú ý gồm:
- Bỏ ăn, giảm ăn hoặc không uống nước.
- Run kéo dài, nằm co, khó đứng hoặc đi loạng choạng.
- Lờ đờ, phản ứng chậm, tách đàn hoặc nằm một chỗ.
- Thở khó, thở bất thường, ho hoặc có dịch ở mũi.
- Tiêu chảy, nôn, chướng bụng hoặc phân thay đổi rõ rệt.
- Da, tai, chân hoặc các phần cơ thể có biểu hiện tổn thương bất thường.
- Con non bỏ bú; con mẹ giảm chăm con hoặc có biểu hiện khác thường sau sinh.
- Nhiều con trong đàn cùng xuất hiện triệu chứng.
Khi phát hiện vật nuôi bất thường, hãy chuyển con vật đến khu khô, tránh gió và tách khỏi đàn nếu nghi có bệnh truyền nhiễm. Liên hệ cán bộ thú y để được đánh giá. Không tự dùng kháng sinh, thuốc hạ sốt, thuốc của người hoặc tăng liều thuốc thú y khi chưa có chỉ định.
Các khái niệm rét đậm, rét hại trong bản tin thời tiết không đồng nghĩa với một ngưỡng nguy hiểm giống nhau cho mọi loài vật nuôi. Ngưỡng can thiệp cụ thể chỉ nên áp dụng khi đã được cơ quan nông nghiệp, thú y hoặc cán bộ chuyên môn xác nhận cho đúng loài, độ tuổi và điều kiện nuôi.
Những sai lầm cần tránh khi chống rét
- Bịt kín chuồng suốt ngày khiến không khí tù đọng và độ ẩm tăng cao.
- Đốt than, củi hoặc dùng ngọn lửa trần trong không gian kín.
- Để vật nuôi nằm trực tiếp trên nền ướt, lạnh hoặc chất độn bẩn.
- Tắm rửa, vận chuyển hoặc chăn thả khi điều kiện thời tiết không phù hợp.
- Cho ăn thức ăn mốc, ôi thiu chỉ vì nguồn thức ăn khan hiếm.
- Tăng thức ăn tinh hoặc sản phẩm bổ sung một cách đột ngột.
- Nuôi dồn quá nhiều con vào một ô để tạo cảm giác ấm hơn.
- Chờ vật nuôi suy kiệt mới liên hệ thú y.
- Chỉ nhìn nhiệt độ dự báo mà bỏ qua gió, mưa, độ ẩm và tình trạng thực tế trong chuồng.
Checklist kiểm tra nhanh mỗi ngày
Buổi sáng
- [ ] Quan sát toàn đàn trước khi cho ăn.
- [ ] Kiểm tra con non, con yếu và con đang điều trị trước.
- [ ] Sờ, quan sát chất độn để phát hiện khu vực bị ẩm.
- [ ] Kiểm tra mái dột, rèm che, máng ăn và máng uống.
- [ ] Ghi nhận con bỏ ăn, tách đàn hoặc vận động bất thường.
Trong ngày
- [ ] Điều chỉnh rèm che khi có nắng hoặc khi hướng gió thay đổi.
- [ ] Thông khí phù hợp, không để gió thổi trực tiếp vào vật nuôi.
- [ ] Thu gom chất thải và thay phần chất độn bị ướt.
- [ ] Bổ sung thức ăn, nước sạch và kiểm tra lượng đàn đã sử dụng.
- [ ] Theo dõi bản tin thời tiết và cảnh báo tại địa phương.
Trước ban đêm
- [ ] Kiểm tra lại cửa, mái và các điểm có nguy cơ mưa tạt.
- [ ] Bảo đảm khu nằm khô, đủ chỗ và không có vật sắc nhọn.
- [ ] Kiểm tra thiết bị sưởi, dây điện và nguy cơ cháy.
- [ ] Cách ly, theo dõi riêng con có dấu hiệu nghi bệnh.
- [ ] Chuẩn bị thức ăn, nước và vật liệu khô cho sáng hôm sau.
Một kế hoạch chống rét tốt cần được thực hiện liên tục trước, trong và sau đợt lạnh. Chuồng khô, tránh gió trực tiếp, thức ăn an toàn và việc quan sát đàn đều đặn thường quan trọng hơn các biện pháp sưởi ấm tạm thời. Khi thời tiết diễn biến phức tạp hoặc vật nuôi có dấu hiệu bất thường, nông hộ nên ưu tiên hướng dẫn của cơ quan thú y và chăn nuôi tại địa phương.
