Cách làm mát nhà khi nắng nóng hiệu quả không nằm ở việc bật thật nhiều quạt. Cần kết hợp bốn việc: ngăn bức xạ mặt trời đi vào nhà, chỉ thông gió khi không khí ngoài trời có lợi, hạn chế nguồn nhiệt bên trong và dùng quạt để đưa khí nóng ra ngoài hoặc tăng lưu thông quanh người.
Thứ tự thực hiện cũng quan trọng. Vào buổi sáng nên giữ lại lượng khí mát; giữa trưa cần đóng các hướng đón nắng nóng; đến chiều tối mới mở đường thoát nhiệt nếu ngoài trời đã dễ chịu hơn. Trước mỗi đợt nóng, việc hiểu nguyên nhân và cách phòng tránh nắng nóng sẽ giúp gia đình chủ động hơn thay vì xử lý khi căn phòng đã tích nhiệt.
Bốn nguyên tắc làm mát nhà
Che nắng trước khi nắng xuyên qua cửa
Mái hiên, rèm che ngoài trời, bạt phù hợp, lam chắn nắng hoặc cây xanh có thể giảm lượng bức xạ chiếu trực tiếp lên cửa và tường. Che ở phía ngoài thường có lợi hơn chỉ kéo rèm trong phòng, vì kính và bề mặt phía trong chưa kịp hấp thụ rồi tỏa nhiệt.
Nếu chỉ có rèm trong nhà, nên chọn loại kín sáng, kéo sớm ở cửa hướng có nắng chiếu và bảo đảm rèm không chạm vào thiết bị điện hoặc bếp. Không che kín lối thoát hiểm hay làm cản trở hoàn toàn đường lưu thông không khí cần thiết.
Thông gió theo điều kiện ngoài trời
Thông gió nhà mùa hè chỉ hữu ích khi không khí bên ngoài mát hơn, ít ngột ngạt hơn hoặc có gió thuận lợi. Nếu mở toàn bộ cửa đúng lúc ngoài trời nóng hơn, nhà có thể nhận thêm nhiệt thay vì được làm mát.
Thông gió chéo hiệu quả nhất khi có cửa lấy gió và cửa thoát gió ở hai phía khác nhau. Với nhà có ô thoáng hoặc cửa cao, khí nóng có thể thoát lên trên trong khi không khí dễ chịu hơn đi vào từ vị trí thấp và có bóng râm. Hiệu quả thực tế phụ thuộc mặt bằng, hướng gió, nhà xung quanh và độ thông thoáng của từng cửa.
Giảm nhiệt phát sinh trong nhà
Bếp nấu, lò nướng, bình nước nóng, máy tính, đèn và nhiều thiết bị đang hoạt động đều tỏa nhiệt. Trong thời gian nóng nhất, nên tắt thiết bị không cần thiết, hạn chế nấu món cần dùng bếp lâu và không để ánh nắng chiếu trực tiếp vào thiết bị điện.
Tủ lạnh vẫn cần được cấp điện và có khoảng thoáng để tản nhiệt theo hướng dẫn của nhà sản xuất. Không kê kín khu vực thoát nhiệt hoặc liên tục mở cửa tủ lạnh với mục đích làm mát phòng, vì thiết bị sẽ phải hoạt động nhiều hơn và tiếp tục thải nhiệt ra không gian.
Dùng quạt để tạo luồng khí có mục đích
Quạt chủ yếu làm cơ thể dễ chịu hơn nhờ tăng chuyển động không khí và hỗ trợ mồ hôi bay hơi; quạt không tự làm giảm nhiệt độ của một căn phòng kín. Vì vậy, không cần để quạt chạy trong phòng trống.
Khi ngoài trời đã mát hơn, có thể đặt quạt gần cửa nóng để thổi khí trong nhà ra ngoài, đồng thời mở một cửa khác ở phía râm mát làm đường lấy khí. Nếu không có hai cửa, nên thử vị trí và hướng quạt rồi quan sát luồng gió thực tế, bởi hiệu quả thay đổi theo cấu trúc phòng.
Buổi sáng: giữ khí mát, chặn nắng sớm
Buổi sáng sớm thường là thời điểm phù hợp để đổi không khí nếu ngoài trời dễ chịu hơn trong nhà. Có thể thực hiện theo trình tự:
- Mở các cửa an toàn để tạo đường gió xuyên phòng.
- Dùng quạt hỗ trợ đẩy khí nóng còn lưu lại ra ngoài nếu phòng bí.
- Khi nắng bắt đầu chiếu trực tiếp hoặc không khí ngoài trời nóng lên, đóng bớt cửa ở hướng nắng.
- Kéo rèm, hạ mành hoặc mở mái che trước khi kính và tường nóng rõ rệt.
- Tắt đèn và thiết bị không cần dùng trước khi rời nhà.
Không nên đóng kín tuyệt đối nếu trong nhà có thiết bị đốt nhiên liệu, khu vực cần cấp khí theo thiết kế hoặc vấn đề chất lượng không khí. Nhà có người ở liên tục cũng cần duy trì mức thông thoáng phù hợp thay vì chỉ chú ý đến nhiệt độ.
Giữa trưa và đầu giờ chiều: khóa nắng, giảm nguồn nhiệt
Đây thường là giai đoạn cần tập trung chống nóng trong nhà hơn là đưa thật nhiều không khí ngoài trời vào. Hãy ưu tiên các việc sau:
- Che cửa sổ và cửa kính đang nhận nắng trực tiếp.
- Đóng cửa phía ngoài trời nóng, nhưng vẫn giữ lối thông khí cần thiết cho an toàn.
- Đóng cửa giữa phòng mát hơn và khu vực đang tích nhiệt như bếp, hành lang hướng tây hoặc tầng áp mái.
- Chuyển hoạt động nấu nướng kéo dài sang thời điểm dễ chịu hơn nếu có thể.
- Tắt thiết bị giải trí, máy tính và đèn không sử dụng.
- Đặt quạt hướng vào người hoặc tạo dòng khí trong vùng đang sinh hoạt, thay vì bật quạt khắp nhà.
Nếu không khí ngoài trời vẫn có gió và phía cửa lấy gió hoàn toàn râm mát, mở cửa có thể tiếp tục mang lại cảm giác dễ chịu. Không có một quy tắc đóng hay mở cửa áp dụng cho mọi căn nhà; nên so sánh cảm giác và nhiệt lượng ở hai phía cửa trước khi quyết định.
Chiều tối và ban đêm: xả nhiệt đúng lúc
Tường, mái và đồ nội thất có thể tiếp tục tỏa nhiệt sau khi nắng đã tắt. Khi không khí ngoài trời trở nên dễ chịu hơn trong nhà, hãy mở cửa theo từng phía để xả lượng nhiệt tích tụ.
Với nhà có hai hướng thoáng, nên chọn một cửa ở phía mát làm đường khí vào và một cửa ở phía nóng làm đường khí ra. Quạt đặt gần cửa thoát, hướng ra ngoài, có thể hỗ trợ đẩy khí nóng đi. Các cửa giữa phòng cần được mở để luồng khí không bị chặn.
Trước khi ngủ, có thể:
- Thông gió phòng ngủ trong lúc ngoài trời thuận lợi.
- Tắt thiết bị sinh nhiệt không cần thiết.
- Dùng ga, chăn và quần áo ngủ thoáng, phù hợp thời tiết.
- Đặt quạt chắc chắn, không để dây điện vắt qua lối đi.
- Đóng và khóa lại các cửa không bảo đảm an ninh, chống côn trùng hoặc an toàn cho trẻ nhỏ.
Nếu bên ngoài vẫn nóng, ẩm hoặc chất lượng không khí không phù hợp, việc mở cửa suốt đêm có thể không mang lại lợi ích. Khi đó, nên dùng quạt trực tiếp trong khu vực ngủ và duy trì thông gió ở mức an toàn theo thiết kế nhà.
Xử lý từng khu vực trong nhà
Mái nhà và tầng trên cùng
Mái nhận nhiều bức xạ nên tầng trên cùng thường tích nhiệt rõ rệt. Những giải pháp lâu dài có thể gồm lớp cách nhiệt, lớp phản xạ nhiệt, trần có khoảng đệm hoặc hệ thống thông gió mái phù hợp.
Việc lựa chọn phải dựa trên vật liệu mái, khả năng chống thấm, kết cấu chịu lực và yêu cầu phòng cháy. Không tự đặt vật nặng, trồng cây trên mái hoặc lắp thêm lớp che nếu chưa đánh giá tải trọng và thoát nước. Tưới nước lên mái chỉ tạo hiệu quả tạm thời, đồng thời có thể phát sinh nguy cơ trơn trượt, thấm dột hoặc ảnh hưởng hệ thống điện nếu điều kiện không phù hợp.
Cửa sổ, ban công và tường hướng nắng
Ưu tiên che nắng ở phía ngoài bằng giải pháp được cố định chắc chắn và chịu được gió. Rèm trong phòng vẫn hữu ích để giảm ánh sáng chiếu vào, nhưng không thay thế hoàn toàn mái che ngoài trời.
Cây trồng ở ban công có thể tạo bóng râm, song không nên che kín cửa lấy gió. Chậu cây phải được đặt ổn định, có đường thoát nước và không vượt quá khả năng chịu tải của ban công. Vào ngày gió mạnh hoặc mưa dông, bạt che và chậu treo cần được kiểm tra để tránh rơi đổ.
Phòng khách và phòng ngủ
Nếu chỉ có một phòng tương đối mát, nên tập trung sinh hoạt tại đó vào giai đoạn nóng nhất và đóng cửa ngăn với khu vực tích nhiệt. Quạt cần đặt sao cho luồng khí đi qua vị trí có người, không bị ghế, tủ hoặc rèm chắn.
Phòng ngủ không có điều hòa nên được xả nhiệt từ chiều tối, trước khi đi ngủ. Khi dùng màn chống muỗi, tránh để màn áp sát lồng quạt hoặc che kín đường gió. Không phủ khăn ướt lên quạt và không đặt khay nước, đá lạnh ở vị trí có thể đổ vào ổ cắm hay động cơ.
Bếp
Khi nấu ăn, nên mở hệ thống hút hoặc cửa thoát khí ra ngoài nếu thiết kế cho phép. Máy hút mùi tuần hoàn chỉ lọc rồi trả không khí về phòng, nên không thể thay thế hoàn toàn một đường thải nhiệt ra ngoài.
Có thể giảm thời gian sử dụng bếp bằng cách chuẩn bị nguyên liệu trước, đậy nắp nồi khi phù hợp và chọn món ít cần đun lâu. Sau khi nấu, đóng cửa bếp với khu vực nghỉ nếu bếp vẫn còn nóng, đồng thời tiếp tục thoát khí theo cách an toàn.
Phòng tắm và khu vực ẩm
Không khí ẩm làm mồ hôi khó bay hơi, khiến quạt và các phương pháp làm mát bằng bay hơi kém hiệu quả hơn. Sau khi tắm, nên đưa hơi ẩm ra ngoài bằng quạt hút hoặc cửa thông gió phù hợp, thay vì để lan sang phòng ngủ.
Vào giai đoạn độ ẩm cao, việc treo nhiều khăn ướt, lau sàn liên tục hoặc dùng máy làm mát bay hơi có thể làm không gian bí hơn. Các nguyên tắc trong hướng dẫn chống nồm ẩm trong nhà an toàn cũng hữu ích khi thời tiết vừa nóng vừa ẩm.
Giải pháp phụ thuộc độ ẩm, thiết kế và an toàn điện
| Biện pháp | Khi phù hợp | Giới hạn cần biết |
|---|---|---|
| Mở cửa thông gió | Ngoài trời mát và dễ chịu hơn, nhà có đường khí vào và ra | Có thể đưa thêm nhiệt, độ ẩm, bụi hoặc tiếng ồn vào nhà |
| Quạt thổi trực tiếp | Có người trong phòng và cần tăng lưu thông quanh cơ thể | Không làm mát đáng kể một phòng trống; cảm giác mát giảm khi độ ẩm cao |
| Quạt hút khí nóng | Có cửa lấy khí bù và đường thải thực sự ra ngoài | Hiệu quả thấp nếu phòng kín hoặc quạt chỉ đảo khí trong nhà |
| Máy làm mát bay hơi | Không khí tương đối khô, phòng có đường thoát ẩm | Kém phù hợp khi độ ẩm cao; có thể làm phòng ẩm hơn |
| Rèm, mành, mái che | Cửa hoặc tường nhận bức xạ trực tiếp | Mái che ngoài trời phải chịu gió và được lắp chắc chắn |
| Cách nhiệt mái, trần | Nhà tích nhiệt từ mái hoặc tầng trên | Phụ thuộc kết cấu, chống thấm và tiêu chuẩn an toàn của công trình |
| Cây xanh, giàn che | Có đủ không gian, thoát nước và khả năng chịu tải | Không được chặn đường gió, lối thoát hiểm hoặc tạo nguy cơ rơi đổ |
Mọi thiết bị điện phải được đặt ở nơi khô ráo, vững chắc và đúng công năng. Không chạm phích cắm bằng tay ướt, không nối nhiều thiết bị công suất lớn vào một ổ chia, không dùng dây bị nứt hở và luôn ngắt điện trước khi vệ sinh quạt. Khu vực phòng tắm, ban công có mưa tạt hoặc gần nguồn nước cần thiết bị và cách lắp đặt phù hợp; việc đi dây, lắp quạt hút hay sửa ổ cắm nên do người có chuyên môn thực hiện.
Kế hoạch làm mát phòng không có điều hòa
Nếu cần làm mát phòng không có điều hòa, có thể áp dụng kế hoạch ngắn gọn theo điều kiện thực tế:
Buổi sáng: mở cửa để thay khí khi ngoài trời còn dễ chịu; sau đó che sớm cửa nhận nắng.
Trong thời gian nắng mạnh: đóng phía cửa nóng, giảm nấu nướng và tắt thiết bị không cần thiết; dùng một quạt hướng vào khu vực có người.
Cuối ngày: kiểm tra không khí ngoài trời. Nếu mát hơn, mở hai đường gió và dùng quạt hỗ trợ đẩy khí nóng ra ngoài.
Trước khi ngủ: xả nhiệt phòng, giảm nguồn điện không cần dùng, bố trí quạt chắc chắn và bảo đảm an ninh cửa.
Khi trời nóng ẩm: hạn chế khăn ướt, khay nước và máy làm mát bay hơi; ưu tiên che nắng, quạt tạo gió và thoát ẩm.
Khi nhà vẫn quá nóng: chuyển sang tầng thấp hoặc phòng ít nhận nắng hơn nếu có thể. Trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người có bệnh nền nên được ưu tiên không gian dễ chịu, thông thoáng.
Khi nào cần ưu tiên sức khỏe
Các biện pháp chống nóng trong nhà chỉ hỗ trợ giảm tích nhiệt và tăng sự dễ chịu, không bảo đảm loại bỏ mọi nguy cơ trong một đợt nóng kéo dài. Nên uống nước đều, nghỉ giữa các hoạt động và tránh vận động nặng trong khu vực bí nóng.
Nếu một người xuất hiện tình trạng mệt lả, chóng mặt, đau đầu, buồn nôn, lú lẫn, ngất hoặc có biểu hiện bất thường, cần nhanh chóng chuyển họ đến nơi mát, tìm hỗ trợ y tế và không tiếp tục để họ ở một mình. Người có bệnh nền nên tuân thủ hướng dẫn riêng của cơ sở y tế. Gia đình cũng có thể tham khảo cách bảo vệ sức khỏe khi thời tiết thay đổi để chuẩn bị phù hợp cho các thành viên dễ bị ảnh hưởng.
