Sạt lở đất có thể xảy ra khi đất, đá hoặc bùn trên sườn dốc mất ổn định và dịch chuyển xuống thấp. Mưa lớn, mưa kéo dài, dòng chảy xói chân dốc, thi công làm thay đổi địa hình và một số tác động tự nhiên khác đều có thể làm nguy cơ tăng lên.
Không có một dấu hiệu riêng lẻ nào luôn khẳng định sạt lở sắp xảy ra. Tuy nhiên, nếu nhiều bất thường xuất hiện đồng thời, diễn biến nhanh hoặc xảy ra trong và sau một đợt mưa, cần rời khỏi khu vực theo hướng an toàn và báo cho chính quyền địa phương. Không tự đến gần vết nứt, chân taluy hay dòng bùn đất để kiểm tra.
Nhận biết nhanh nguy cơ sạt lở đất
Các nhóm dấu hiệu đáng chú ý gồm:
- Nền đất xuất hiện vết nứt mới, sụt lún, phồng lên hoặc có dấu hiệu dịch chuyển.
- Taluy nứt, rơi đất đá nhỏ, chảy bùn hoặc phát ra tiếng động bất thường.
- Nước suối, khe hoặc nước chảy từ sườn dốc đột ngột đổi màu, đổi lưu lượng.
- Cây, cột điện, hàng rào hoặc tường chắn nghiêng dần.
- Nhà cửa xuất hiện vết nứt mới, nền lệch, cửa khó đóng mở hoặc tường tách khỏi nền.
- Có tiếng đất đá va đập, tiếng cây gãy hoặc âm thanh trầm bất thường từ sườn dốc.
Nguy cơ cần được coi là khẩn cấp khi dấu hiệu thay đổi rõ trong thời gian ngắn, đất đá đã bắt đầu rơi, vết nứt mở rộng hoặc dòng bùn xuất hiện. Khi đó, ưu tiên là rời khỏi hướng trượt lở, không đứng quan sát và không quay lại lấy tài sản.
Dấu hiệu sạt lở đất có thể quan sát
Bất thường trên nền đất và sườn dốc
Những thay đổi của bề mặt đất thường là dấu hiệu dễ nhận biết nhất:
- Vết nứt mới xuất hiện trên sân, đường, nương rẫy hoặc sườn đồi.
- Vết nứt cũ dài thêm, rộng hơn hoặc có độ chênh giữa hai bên.
- Mặt đất bị lún thành bậc, phồng lên hoặc trượt lệch khỏi vị trí ban đầu.
- Đất ở mép dốc bị tách ra, tạo đường nứt kéo dài gần song song với sườn dốc.
- Đá nhỏ, đất vụn liên tục rơi xuống dù không có người hay phương tiện tác động.
- Một mảng đất có vẻ dịch chuyển, để lộ rễ cây hoặc lớp đất mới.
Các vết nứt nguy hiểm trên sườn dốc thường đáng lo hơn nếu chúng mới xuất hiện sau mưa, tiếp tục mở rộng, kèm nước rỉ, cây nghiêng hoặc đất đá rơi. Không bước qua vết nứt, đứng ở mép dốc hoặc dùng tay, cuốc xẻng để kiểm tra độ sâu.
Dấu hiệu ở taluy và tường chắn
Taluy dương nằm phía trên đường hoặc nhà có thể đổ đất đá xuống dưới; taluy âm nằm phía dưới có thể bị xói, sụt và kéo theo nền đường hoặc công trình. Cần chú ý khi thấy:
- Taluy xuất hiện vết nứt, hốc xói hoặc dòng nước mới.
- Đất ở chân taluy phình ra, trồi lên hoặc tràn xuống mặt đường.
- Tường chắn bị nghiêng, nứt, cong hoặc tách khỏi nền đất.
- Rãnh thoát nước bị tắc, nước tràn tự do qua mái dốc.
- Đá trên mái taluy bong ra hoặc rơi lẻ tẻ ngày càng nhiều.
Không dừng xe, dựng lều hoặc tập trung người dưới chân taluy có dấu hiệu mất ổn định. Một số vụ trượt lở có thể bắt đầu bằng lượng đất đá nhỏ rồi phát triển nhanh.
Thay đổi bất thường của dòng nước
Nước có thể cho thấy đất trên sườn dốc đang bị bão hòa, xói mòn hoặc dịch chuyển. Các biểu hiện cần cảnh giác gồm:
- Nước đang trong chuyển sang đục, lẫn nhiều bùn, cành cây hoặc đá vụn.
- Suối, khe nước đột ngột dâng nhanh, đổi dòng hoặc giảm mạnh không rõ nguyên nhân.
- Nước bắt đầu rỉ ra tại vị trí trước đây khô ráo trên sườn dốc.
- Xuất hiện dòng bùn mới chảy qua sân, đường hoặc chân taluy.
- Ao, giếng hoặc mạch nước gần sườn dốc thay đổi bất thường cùng lúc với nứt đất.
Dòng nước đổi màu hoặc lưu lượng không tự nó chứng minh sạt lở sắp xảy ra, nhưng là tín hiệu cần thận trọng, đặc biệt khi đi kèm mưa lớn và nứt đất. Ở khe suối, nước đục, dòng chảy biến đổi và tiếng động từ thượng nguồn cũng có thể liên quan đến dấu hiệu lũ quét, một tình huống có khả năng cuốn theo bùn, đá và cây gỗ.
Dấu hiệu ở cây cối và vật thể thẳng đứng
Sự dịch chuyển của nền đất có thể làm các vật thể thay đổi vị trí:
- Cây nghiêng theo cùng một hướng hoặc rễ cây bị kéo bật khỏi đất.
- Cột điện, biển báo, hàng rào hay cọc mốc nghiêng dần.
- Thân cây cong bất thường ở khu vực có nền đất trượt chậm.
- Hàng cây hoặc hàng rào vốn thẳng xuất hiện đoạn lệch rõ rệt.
Một cây nghiêng riêng lẻ có thể do gió, sâu bệnh hoặc nền đất yếu cục bộ. Đáng lo hơn là nhiều cây, cột hoặc hàng rào cùng nghiêng và gần đó có vết nứt, lún hoặc nước rỉ.
Dấu hiệu tại nhà ở và công trình
Khi nền đất dịch chuyển, công trình có thể xuất hiện các biểu hiện sau:
- Vết nứt mới trên móng, tường, sân hoặc nền nhà.
- Tường tách khỏi khung cửa, mái hiên, bậc thềm hoặc phần công trình liền kề.
- Cửa ra vào, cửa sổ đột nhiên kẹt hoặc khó đóng mở.
- Sàn nhà nghiêng, lún hoặc có cảm giác rung, chuyển động bất thường.
- Đường ống bị kéo lệch, rò rỉ hoặc đứt.
- Đường giao thông xuất hiện vết nứt ngang, sụt mép hoặc lún thành bậc.
Vết nứt công trình có nhiều nguyên nhân khác nhau. Tuy nhiên, nếu vết nứt xuất hiện nhanh sau mưa và đồng thời có biến dạng nền đất bên ngoài, người trong nhà không nên tự đánh giá mức độ an toàn bằng cách ở lại theo dõi.
Âm thanh bất thường
Ngay trước hoặc trong lúc đất đá dịch chuyển, có thể nghe thấy:
- Tiếng cây gãy, đá va vào nhau hoặc đất đá rơi liên tục.
- Tiếng rền, tiếng nứt hoặc âm thanh lớn dần từ phía sườn dốc.
- Tiếng nước chảy mạnh ở nơi trước đó không có dòng nước.
Nếu âm thanh đến từ khu vực khuất tầm nhìn, không đi về phía đó để tìm nguyên nhân. Hãy cảnh báo người xung quanh và di chuyển khỏi khu vực có khả năng nằm trên đường trượt.
Cảnh báo sạt lở sau mưa cần lưu ý điều gì?
Mưa làm nước ngấm vào đất, tăng dòng chảy mặt và có thể xói chân dốc. Vì vậy, nguy cơ không nhất thiết chấm dứt ngay khi trời tạnh. Đất đá vẫn có thể tiếp tục dịch chuyển sau một đợt mưa, nhất là tại nơi đã có vết nứt, từng sạt lở, bị đào xẻ taluy hoặc thoát nước kém.
Trong và sau mưa, nên:
- Theo dõi bản tin thời tiết, cảnh báo thiên tai và thông báo của chính quyền nơi đang sinh sống hoặc di chuyển đến.
- Quan sát từ vị trí an toàn, không đi tuần tra sát chân dốc hay mép vực.
- Hạn chế qua đường đèo, ngầm tràn, khe suối và tuyến đường đã được cảnh báo.
- Chú ý cả khi mưa đã giảm nếu nền đất vẫn sũng nước hoặc dấu hiệu bất thường tiếp tục phát triển.
- Sơ tán ngay khi có yêu cầu, không chờ đến lúc nhìn thấy đất đá đổ xuống.
Các bản tin theo ngày chỉ phản ánh tình hình tại thời điểm phát hành. Chẳng hạn, một bản tin mưa lớn và nguy cơ sạt lở ngày 09/09/2024 là tư liệu thời tiết đã qua, không thay thế cảnh báo hiện hành. Khi cần quyết định đi lại hoặc sơ tán, phải sử dụng thông tin mới nhất từ cơ quan chức năng và địa phương.
Làm gì khi có nguy cơ sạt lở?
1. Rời khỏi khu vực có dấu hiệu bất thường
Di chuyển sớm theo tuyến sơ tán được địa phương hướng dẫn. Nếu chưa có chỉ dẫn cụ thể nhưng nguy hiểm đang xuất hiện, hãy tránh hướng đất đá có thể trượt xuống, rời chân dốc, mép dốc, khe suối và vùng trũng nhận dòng bùn.
Chỉ di chuyển khi tuyến đường còn an toàn. Không băng qua khu vực đang rơi đá, mặt đường đã nứt hoặc dòng nước chảy xiết. Nếu đường sơ tán bị chặn, tìm vị trí an toàn hơn gần đó và liên hệ lực lượng chức năng.
2. Cảnh báo người xung quanh
Hô báo cho người trong nhà và các hộ gần khu vực nguy hiểm, ưu tiên hỗ trợ trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật và người cần trợ giúp. Không tụ tập tại nơi có vết nứt để quan sát.
3. Báo cho chính quyền từ vị trí an toàn
Cung cấp thông tin ngắn gọn, gồm vị trí, loại dấu hiệu đã thấy, thời điểm phát hiện và khu vực có người mắc kẹt hay không. Chỉ chụp ảnh hoặc quay video nếu có thể thực hiện từ khoảng cách an toàn; không quay lại vùng nguy hiểm để lấy hình ảnh.
4. Tuân thủ lệnh cảnh báo và sơ tán
Không trì hoãn vì muốn bảo vệ tài sản. Đất đá có thể chuyển động nhanh, đồng thời làm đứt đường, điện và liên lạc. Chỉ quay về khi cơ quan có thẩm quyền thông báo khu vực đã có thể tiếp cận.
5. Xử lý khi đang đi đường
Nếu thấy đá rơi, bùn tràn hoặc mặt đường nứt phía trước, cần dừng ở khoảng cách an toàn và quay lại nếu tuyến phía sau còn an toàn. Không cố lái xe qua đống đất đá, đoạn ngập, cầu cống bị xói hoặc taluy đang rơi vật liệu. Tránh đỗ xe dưới mái dốc để chờ thông đường.
Những việc không nên làm tại khu vực nguy hiểm
- Không đến gần vết nứt để đo, đào hoặc thử độ chắc của đất.
- Không đứng dưới chân taluy, trên mép dốc hay trong khe suối để quan sát.
- Không tự san gạt đất đá khi sườn dốc chưa được đánh giá an toàn.
- Không quay lại nhà lấy đồ sau khi đã có lệnh sơ tán.
- Không chạm vào dây điện đứt, cột điện nghiêng hoặc khu vực có mùi khí, dấu hiệu rò rỉ.
- Không đi theo đám đông vào vùng sạt lở để chụp ảnh hoặc cứu hộ tự phát.
- Không chia sẻ thông tin chưa kiểm chứng về vị trí và quy mô thiên tai.
Việc tìm kiếm, cứu nạn tại nơi đang trượt lở cần lực lượng được trang bị và tổ chức phù hợp. Người không có nhiệm vụ nên giữ khoảng cách, dành đường cho phương tiện cứu hộ và làm theo hướng dẫn tại chỗ.
Chuẩn bị trước mùa mưa để giảm rủi ro
Các hộ sống gần đồi núi, taluy, bờ sông suối hoặc khu vực từng sạt lở nên chuẩn bị từ trước:
- Biết tuyến sơ tán và điểm tập kết do địa phương hướng dẫn.
- Thống nhất cách liên lạc và người hỗ trợ thành viên cần trợ giúp.
- Chuẩn bị giấy tờ thiết yếu, thuốc đang sử dụng, đèn pin, pin dự phòng, nước và vật dụng cần thiết ở nơi dễ lấy.
- Theo dõi tình trạng rãnh thoát nước quanh nhà nhưng không tự xử lý khi mái dốc đã nứt hoặc đang dịch chuyển.
- Ghi nhớ những vị trí thường xuất hiện nước rỉ, đất lún hoặc đá rơi để báo cơ quan địa phương kiểm tra.
- Tránh đào chân dốc, chất tải gần mép dốc hoặc tự ý thay đổi dòng thoát nước.
Điều quan trọng nhất khi nhận thấy dấu hiệu sạt lở đất là không tự tiếp cận để xác minh. Hãy rời khỏi vùng có khả năng bị ảnh hưởng, cảnh báo người xung quanh, báo chính quyền và luôn tuân thủ yêu cầu sơ tán của địa phương.
