Điều cần nhớ để phòng ngộ độc khí CO
Khí carbon monoxide, viết tắt là CO, là khí không màu, không mùi và không gây kích ứng rõ rệt. Con người không thể dựa vào khứu giác để nhận biết CO đang tích tụ trong phòng. Khí này sinh ra khi than, củi, xăng, dầu, khí đốt hoặc vật liệu chứa carbon cháy không hoàn toàn.
Để phòng ngộ độc khí CO khi sưởi ấm, cần phân biệt hai nhóm thiết bị:
- Máy sưởi điện không đốt nhiên liệu tại nơi sử dụng nên không trực tiếp tạo ra CO khi hoạt động bình thường. Tuy nhiên, thiết bị vẫn có nguy cơ gây bỏng, chập điện hoặc cháy nếu bị che phủ, đặt gần vật dễ bắt lửa hay dùng với ổ cắm quá tải.
- Thiết bị sưởi có quá trình đốt cháy như bếp than, lò củi, máy sưởi dầu hoặc khí đốt có ngọn lửa, lò sưởi và thiết bị đốt nhiên liệu có thể tạo CO. Nguy cơ tăng mạnh khi dùng trong phòng kín, thiết bị hỏng hoặc đường thoát khí bị tắc.
Không đốt than, củi hoặc vận hành máy phát điện trong phòng ở, phòng ngủ, lều, xe hay không gian kín. Mở hé cửa không phải biện pháp bảo đảm an toàn vì CO vẫn có thể hình thành và tích tụ nhanh hơn khả năng thoát ra ngoài.
Nếu chuông báo CO kêu hoặc nhiều người trong cùng phòng đồng thời đau đầu, chóng mặt, buồn nôn hay lơ mơ, hãy rời khỏi khu vực ngay và gọi trợ giúp từ nơi có không khí trong lành. Nội dung này cung cấp kiến thức phòng ngừa, không thay thế hướng dẫn của cơ quan cấp cứu hoặc nhân viên y tế.
Thiết bị sưởi nào có thể tạo ra khí CO?
Máy sưởi điện
Quạt sưởi, máy sưởi gốm, đèn sưởi và máy sưởi dầu dạng điện sử dụng điện năng để tạo nhiệt, không có quá trình đốt nhiên liệu trong phòng. Vì vậy, bản thân chúng không phải nguồn phát sinh CO trong điều kiện vận hành bình thường.
Dù vậy, người dùng vẫn cần đề phòng cháy và điện giật:
- Đặt thiết bị trên bề mặt chắc chắn, khô ráo, tránh lối đi và nơi trẻ nhỏ có thể chạm vào.
- Không phủ quần áo, chăn hoặc khăn lên máy sưởi.
- Giữ thiết bị cách xa rèm cửa, giường, nệm, giấy và vật dễ cháy theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
- Không dùng dây điện hỏng, ổ cắm lỏng hoặc ổ chia đang cấp điện cho nhiều thiết bị công suất lớn.
- Tắt máy sưởi di động khi ra khỏi phòng hoặc trước khi ngủ, trừ khi hướng dẫn của nhà sản xuất cho phép một chế độ vận hành cụ thể và các điều kiện an toàn đã được đáp ứng.
- Không chạm, cắm điện hoặc di chuyển thiết bị khi tay ướt hay sàn có nước.
Nếu nhà từng bị ngập, không nên tự cấp điện lại chỉ vì bề mặt đã khô. Cần thực hiện đúng quy trình đóng điện an toàn sau ngập và để người có chuyên môn kiểm tra hệ thống điện khi cần.
Nguồn sưởi có đốt nhiên liệu
Những nguồn có thể phát sinh CO gồm:
- Bếp than tổ ong, than củi hoặc than hoa;
- Lò củi và lò sưởi đốt nhiên liệu;
- Thiết bị sưởi dùng dầu, khí đốt hoặc nhiên liệu lỏng;
- Bếp nấu, lò nướng dùng khí đốt khi bị dùng sai mục đích để sưởi;
- Máy phát điện, động cơ xăng dầu và phương tiện đang nổ máy;
- Bình nước nóng hoặc thiết bị đốt nhiên liệu có đường thoát khí hỏng, tắc hay lắp đặt sai.
Một thiết bị có ngọn lửa cháy màu bình thường cũng không thể được xem là hoàn toàn an toàn nếu đặt trong không gian không phù hợp. Không nên tự đánh giá nồng độ CO dựa vào màu lửa, mùi khói hoặc cảm giác thông thoáng.
Vì sao sưởi than trong phòng kín đặc biệt nguy hiểm?
Khi than cháy trong điều kiện thiếu không khí hoặc quá trình cháy không hoàn toàn, CO có thể được tạo ra. Trong phòng kín, khí không thoát đi đủ nhanh nên nồng độ có thể tăng lên mà người trong phòng không hay biết.
CO đi vào máu qua phổi và cản trở khả năng vận chuyển oxy của cơ thể. Não, tim và các cơ quan cần nhiều oxy có thể bị ảnh hưởng sớm. Người đang ngủ, đã uống rượu hoặc đang mệt có thể không nhận ra triệu chứng để tự rời đi.
Sưởi than trong phòng kín không an toàn, kể cả trong các trường hợp sau:
- Phòng có mở hé cửa sổ hoặc cửa ra vào;
- Than chỉ còn âm ỉ, không thấy ngọn lửa;
- Dùng chậu than đặt dưới gầm giường hoặc bàn;
- Đặt than trong nhà tắm, phòng ngủ, lều hay ô tô;
- Nghĩ rằng không có khói hoặc không có mùi nghĩa là không có CO.
Than chưa tắt hoàn toàn vẫn có thể tiếp tục sinh CO. Không mang bếp than đang cháy hoặc còn âm ỉ vào nhà để hong quần áo, sưởi người hay giữ nhiệt qua đêm.
Giữ ấm không đồng nghĩa với bịt kín mọi khe thông khí rồi sử dụng nguồn đốt. Gia đình có thể tham khảo cách giữ ấm nhà khi trời rét nhưng vẫn an toàn, ưu tiên quần áo nhiều lớp, chăn phù hợp và thiết bị điện được sử dụng đúng hướng dẫn.
Cách dùng máy sưởi an toàn trong mùa lạnh
Với máy sưởi điện
- Đọc hướng dẫn của thiết bị: Tuân thủ yêu cầu về vị trí đặt, nguồn điện, khoảng cách với vật dễ cháy và thời gian vận hành.
- Kiểm tra trước khi bật: Không dùng nếu dây nguồn nứt, phích cắm cháy sém, máy bị đổ vỡ hoặc phát ra mùi khét bất thường.
- Hạn chế ổ nối và dây kéo dài: Ưu tiên kết nối theo đúng khuyến cáo của nhà sản xuất; không để ổ cắm hoặc dây dẫn bị quá tải.
- Không dùng để sấy đồ: Việc che kín cửa hút hoặc cửa thổi khí có thể làm thiết bị quá nhiệt.
- Bảo vệ trẻ em và người cao tuổi: Đặt máy ngoài tầm với, tránh luồng khí nóng thổi liên tục vào da và không để người hạn chế vận động ở một mình với thiết bị.
- Tắt khi có dấu hiệu bất thường: Rút nguồn nếu thấy tia lửa, tiếng nổ lách tách, khói, mùi khét hoặc ổ cắm nóng bất thường; chỉ thao tác khi có thể thực hiện an toàn.
Với thiết bị đốt nhiên liệu
- Chỉ dùng đúng loại nhiên liệu và đúng không gian mà nhà sản xuất cho phép.
- Không dùng bếp nấu hoặc lò nướng để sưởi phòng.
- Bảo trì thiết bị, ống khói và đường thoát khí theo hướng dẫn chuyên môn.
- Không bịt lỗ thông khí cần thiết cho thiết bị đốt nhiên liệu.
- Không vận hành máy phát điện trong nhà, gara, tầng hầm, hành lang kín hoặc gần cửa ra vào, cửa sổ và miệng hút gió.
- Không nổ máy ô tô trong gara kín, kể cả khi cửa gara đang mở.
- Nếu không chắc thiết bị có được phép dùng trong nhà hay không, không sử dụng cho đến khi xác minh được hướng dẫn chính thức của nhà sản xuất hoặc đơn vị chuyên môn.
Sử dụng thiết bị báo CO
Thiết bị báo CO là lớp bảo vệ bổ sung, không phải lý do để dùng than hoặc thiết bị đốt nhiên liệu sai cách. Nên chọn sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn an toàn được công bố rõ ràng và lắp đặt theo hướng dẫn của nhà sản xuất, đặc biệt tại khu vực gần nơi ngủ và các tầng có nguồn đốt nhiên liệu.
Hãy thử chuông, thay pin và thay thiết bị theo lịch của nhà sản xuất. Không tháo pin khi chuông báo. Nếu thiết bị phát cảnh báo, mọi người cần ra ngoài trước; không ở lại để tìm nguồn khí.
Dấu hiệu ngộ độc khí CO và cách xử trí
Các triệu chứng có thể gặp
Dấu hiệu ngộ độc khí CO thường không đặc hiệu và dễ bị nhầm với cúm, mệt do lạnh hoặc rối loạn tiêu hóa. Các biểu hiện có thể gồm:
- Đau đầu;
- Chóng mặt, yếu sức hoặc mệt bất thường;
- Buồn nôn, nôn;
- Khó thở hoặc đau ngực;
- Lú lẫn, phản ứng chậm, đi đứng không vững;
- Buồn ngủ bất thường;
- Ngất, co giật hoặc mất ý thức trong trường hợp nghiêm trọng.
Cần đặc biệt nghi ngờ CO khi nhiều người hoặc vật nuôi trong cùng không gian xuất hiện triệu chứng gần nhau, cảm thấy đỡ hơn khi ra ngoài, hoặc triệu chứng xuất hiện trong lúc dùng nguồn sưởi có đốt nhiên liệu.
Phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh tim, phổi có thể chịu hậu quả nghiêm trọng hơn. Máy đo oxy đầu ngón tay thông thường không đủ để loại trừ ngộ độc CO; chỉ số trông có vẻ bình thường không có nghĩa là người bệnh an toàn.
Cần làm gì khi nghi ngờ ngộ độc CO?
- Rời khỏi khu vực ngay: Di chuyển mọi người ra ngoài trời hoặc đến nơi có không khí trong lành. Không trì hoãn để thu dọn đồ hay tìm nguồn phát khí.
- Gọi trợ giúp từ bên ngoài: Gọi 115 khi có người xuất hiện triệu chứng hoặc bất tỉnh. Gọi 114 nếu cần lực lượng cứu nạn, chữa cháy hay kiểm tra nguy cơ trong công trình.
- Không tự quay lại: Chỉ trở vào khi lực lượng có chuyên môn xác nhận khu vực đã an toàn.
- Không tự mình lao vào cứu người trong phòng có thể nhiễm CO: Người cứu không có thiết bị bảo hộ cũng có thể mất ý thức. Hãy gọi lực lượng cứu nạn và cung cấp thông tin về nguồn đốt nghi ngờ.
- Sơ cứu nếu an toàn và đã được huấn luyện: Nếu nạn nhân không đáp ứng và không thở bình thường, thực hiện hồi sinh tim phổi, sử dụng máy khử rung tự động nếu có và làm theo hướng dẫn của nhân viên điều phối cấp cứu.
- Để nhân viên y tế đánh giá: Không tự kết luận đã khỏi chỉ vì triệu chứng giảm sau khi ra ngoài. Nhân viên y tế sẽ quyết định việc kiểm tra và điều trị cần thiết.
Khi gọi cấp cứu, nên nói rõ có nghi ngờ ngộ độc CO, loại thiết bị đang được sử dụng, số người bị ảnh hưởng, tình trạng ý thức và địa chỉ chính xác. Không bật lại thiết bị nghi ngờ trước khi được kiểm tra.
Những câu hỏi thường gặp
Máy sưởi điện có gây ngộ độc khí CO không?
Máy sưởi chạy hoàn toàn bằng điện không trực tiếp tạo CO vì không đốt nhiên liệu tại nơi sử dụng. Tuy nhiên, nếu trong nhà đồng thời có bếp than, lò củi, máy phát điện hoặc thiết bị khí đốt hỏng, CO vẫn có thể xuất hiện. Máy sưởi điện cũng cần được dùng đúng cách để tránh cháy và điện giật.
Mở cửa sổ khi đốt than có đủ an toàn không?
Không. Mở hé cửa không bảo đảm CO được loại bỏ đủ nhanh và không biến việc đốt than trong phòng thành an toàn. Cách phòng ngừa phù hợp là không đốt than trong phòng ở hoặc không gian kín.
Không thấy khói và không ngửi thấy mùi thì có CO không?
Có thể. CO không màu, không mùi. Mùi khói hoặc mùi nhiên liệu không phải công cụ đo nồng độ CO, còn việc không ngửi thấy gì cũng không loại trừ nguy hiểm.
Chuông báo CO kêu nhưng mọi người chưa có triệu chứng thì làm gì?
Hãy đưa mọi người ra ngoài ngay, gọi lực lượng hỗ trợ từ nơi an toàn và không quay lại để tự kiểm tra. Một số người có thể chưa nhận ra triệu chứng, nhưng điều đó không chứng minh căn nhà an toàn.
Có nên ngủ trong phòng đang dùng bếp than hoặc lò đốt di động không?
Không nên dùng bếp than trong phòng ngủ hoặc không gian kín dưới bất kỳ hình thức nào. Với thiết bị đốt nhiên liệu khác, chỉ sử dụng trong đúng môi trường được nhà sản xuất cho phép, có hệ thống thoát khí phù hợp và đã được kiểm tra an toàn.
Các nguyên tắc trong bài phù hợp với hướng dẫn phòng ngộ độc CO của Tổ chức Y tế Thế giới, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ, khuyến cáo an toàn sưởi ấm của Hiệp hội Phòng cháy Quốc gia Hoa Kỳ và cảnh báo phòng cháy, cứu nạn liên quan đến đốt than trong không gian kín. Khi có tình huống thực tế, ưu tiên hướng dẫn của cơ quan cấp cứu và y tế tại Việt Nam.
