Triều cường là giai đoạn mực nước thủy triều lên cao hơn thường lệ trong một chu kỳ triều. Hiện tượng này chủ yếu liên quan đến lực hấp dẫn của Mặt Trăng, Mặt Trời và vị trí tương đối giữa các thiên thể với Trái Đất. Tuy nhiên, mực nước thực tế tại sông, cửa biển hoặc vùng ven biển còn chịu tác động của gió, áp suất khí quyển, sóng, dòng chảy sông và địa hình địa phương.
Vì vậy, triều cường không đồng nghĩa với bão, mưa lớn hay mọi trường hợp ngập đô thị. Các hiện tượng có thể xảy ra riêng lẻ hoặc đồng thời, tạo thành ngập lụt tổng hợp với mức độ nghiêm trọng hơn.
Triều cường là gì?
Trong cách dùng phổ biến tại Việt Nam, triều cường chỉ những đợt thủy triều có đỉnh nước cao, thường được chú ý khi nước tràn bờ, vượt qua các vị trí thấp hoặc cản trở thoát nước.
Trong hải dương học, thuật ngữ gần tương ứng là kỳ triều có biên độ lớn, thường được gọi là spring tide. Hiện tượng này xuất hiện khi Mặt Trời, Trái Đất và Mặt Trăng gần nằm trên một đường thẳng vào khoảng thời gian trăng non hoặc trăng tròn. Lực tạo triều của Mặt Trăng và Mặt Trời khi đó phối hợp làm chênh lệch giữa nước lớn và nước ròng tăng lên.
Cần phân biệt hai khái niệm:
- Đỉnh triều cao: mực nước đạt mức cao trong một lần nước lên.
- Biên độ triều lớn: chênh lệch giữa mực nước lớn và mực nước ròng trong cùng chu kỳ lớn hơn.
Trong đời sống và bản tin cảnh báo, “triều cường” thường được dùng theo nghĩa thực hành là đợt nước triều dâng cao có khả năng ảnh hưởng đến dân sinh, giao thông hoặc sản xuất.
Triều cường và thủy triều khác nhau thế nào?
Thủy triều là quá trình mực nước biển, cửa sông và một số đoạn sông chịu ảnh hưởng của biển dâng lên, hạ xuống có tính chu kỳ. Triều cường là một trạng thái nổi bật trong quá trình đó, không phải hiện tượng hoàn toàn tách biệt với thủy triều.
Có thể hiểu đơn giản: thủy triều là hiện tượng chung, còn triều cường là kỳ triều có nước lớn hoặc biên độ triều đáng kể hơn.
Đối lập tương đối với triều cường là kỳ triều kém, thường xuất hiện khi hướng tác động tạo triều của Mặt Trăng và Mặt Trời không tăng cường mạnh cho nhau. Khi đó, chênh lệch giữa nước lớn và nước ròng thường nhỏ hơn.
Thủy triều không phải yếu tố thuộc đặc điểm khí hậu dài hạn, nhưng chế độ gió theo mùa, mưa, dòng chảy và xu thế mực nước có thể làm thay đổi mức độ ảnh hưởng của các đợt triều tại từng khu vực.
Nguyên nhân triều cường
Lực hấp dẫn của Mặt Trăng và Mặt Trời
Mặt Trăng là tác nhân quan trọng tạo ra thủy triều trên Trái Đất. Mặt Trời ở xa hơn nhưng có khối lượng lớn nên cũng góp phần tạo triều. Khi vị trí tương đối của Mặt Trăng, Mặt Trời và Trái Đất thuận lợi, tác động tạo triều kết hợp làm biên độ triều tăng.
Do chuyển động của các thiên thể có quy luật, thời điểm thủy triều thiên văn có thể được tính toán trước. Dù vậy, ngày trăng tròn hoặc trăng non không có nghĩa mọi nơi đều đạt đỉnh nước đúng cùng một thời điểm. Sóng triều cần thời gian truyền vào biển ven bờ, cửa sông và hệ thống kênh rạch.
Hình dạng bờ biển, cửa sông và lòng sông
Địa hình có thể làm sóng triều bị dồn, khuếch đại hoặc suy giảm. Vùng cửa sông dạng phễu, vịnh nông, sông thấp và mạng lưới kênh rạch kết nối với biển thường phản ứng rõ với thủy triều.
Mỗi địa phương vì thế có giờ xuất hiện đỉnh triều và mức nước khác nhau. Không nên lấy lịch triều của một khu vực để áp dụng nguyên vẹn cho nơi khác.
Nền mực nước và dòng chảy từ thượng nguồn
Mực nước quan trắc không chỉ chứa thành phần thủy triều thiên văn. Nếu nước sông đang cao, thoát ra biển chậm hoặc nền mực nước ven bờ đã ở mức cao, một kỳ triều lớn có thể gây ảnh hưởng rõ hơn.
Ở những vùng đồng bằng thấp và giáp biển, điều kiện địa hình cùng hệ thống sông rạch làm tăng mức độ nhạy cảm với nước triều. Chẳng hạn, địa hình và khí hậu Cà Mau cần được xem xét đồng thời khi đánh giá nguy cơ ngập, thay vì chỉ nhìn vào lịch âm.
Gió và áp suất khí quyển
Gió thổi kéo dài hướng vào bờ có thể đẩy nước tích tụ ven biển. Áp suất khí quyển thấp cũng có thể góp phần nâng mực nước. Đây là thành phần khí tượng chồng lên thủy triều thiên văn, không phải nguyên nhân thiên văn của triều cường.
Do đó, mực nước đo được có thể cao hoặc thấp hơn mức dự tính chỉ từ lịch thủy triều.
Phân biệt triều cường, nước dâng do bão và ngập mưa
Cách phân biệt quan trọng nhất là xem xét nguồn nước, cơ chế gây dâng, khoảng thời gian xảy ra và khả năng dự báo.
| Hiện tượng | Nguyên nhân chính | Đặc điểm thời gian | Khả năng dự báo | Dấu hiệu nhận biết |
|---|---|---|---|---|
| Thủy triều thông thường | Lực tạo triều của Mặt Trăng, Mặt Trời và chuyển động của hệ Trái Đất | Lặp lại có chu kỳ; giờ nước lớn và nước ròng thay đổi theo từng nơi | Có thể tính trước tương đối tốt đối với thành phần thiên văn | Nước lên và xuống đều đặn tại biển, cửa sông hoặc sông chịu ảnh hưởng triều |
| Triều cường | Kỳ thủy triều có biên độ lớn hoặc đỉnh nước cao, liên quan đến vị trí tương đối của Mặt Trăng, Mặt Trời và Trái Đất | Thường tập trung theo kỳ triều; thời điểm cụ thể phụ thuộc địa phương | Có thể dự báo trước, nhưng đỉnh nước thực tế còn phụ thuộc thời tiết và dòng chảy | Nước triều lên cao hơn các kỳ lân cận, có thể tràn vào vùng thấp |
| Nước dâng do gió | Gió mạnh hoặc kéo dài đẩy nước về một phía, thường là hướng vào bờ | Gắn với diễn biến gió; có thể kéo dài từ nhiều giờ đến nhiều ngày | Phụ thuộc chất lượng dự báo gió, địa hình và mô hình thủy động lực | Mực nước lệch khỏi giá trị thủy triều thiên văn, kể cả khi không đúng kỳ triều cường |
| Nước dâng do bão | Chủ yếu do gió bão đẩy nước vào bờ, kết hợp với áp suất thấp và điều kiện ven biển | Tăng theo diễn biến của bão, thường nguy hiểm quanh thời gian bão tiếp cận hoặc đổ bộ | Có thể cảnh báo theo dự báo bão nhưng vị trí và mức dâng còn bất định | Nước biển dâng bất thường, sóng lớn và gió mạnh; có thể chồng lên đỉnh triều |
| Ngập do mưa | Lượng mưa vượt khả năng thấm, trữ và tiêu thoát của bề mặt hoặc hệ thống thoát nước | Có thể xuất hiện nhanh trong hoặc sau mưa lớn | Phụ thuộc dự báo mưa và khả năng thoát nước tại chỗ | Nước tích tụ từ đường phố, khu trũng hoặc dòng chảy mặt, có thể xảy ra xa biển |
Cách phân loại này phù hợp với cách tiếp cận chuyên ngành của Cơ quan Khí quyển và Đại dương Hoa Kỳ khi tách thủy triều thiên văn khỏi nước dâng do bão, đồng thời phù hợp với hướng dẫn của Tổ chức Khí tượng Thế giới về việc xem ngập ven biển là kết quả có thể được tạo bởi nhiều tác nhân kết hợp.
Triều cường khác nước dâng do bão ra sao?
Triều cường có nguồn gốc chính từ chu kỳ thủy triều thiên văn. Nước dâng do bão là phần mực nước tăng bất thường do tác động khí tượng của bão, đặc biệt là gió mạnh đẩy nước về phía bờ.
Khi nước dâng do bão xuất hiện đúng lúc triều đang lên hoặc đạt đỉnh, tổng mực nước có thể cao hơn đáng kể so với chỉ có một yếu tố. Trong chuyên ngành, tổng mực nước do thủy triều thiên văn kết hợp với nước dâng do bão thường được phân biệt với bản thân phần nước dâng riêng lẻ.
Triều cường khác ngập do mưa ra sao?
Ngập do mưa bắt nguồn từ nước mưa và dòng chảy mặt, còn ngập triều bắt nguồn từ nước biển hoặc nước sông chịu ảnh hưởng của biển dâng theo chu kỳ.
Tuy nhiên, triều cường có thể làm cửa xả bị ngập hoặc giảm chênh lệch mực nước cần thiết để tiêu thoát. Nếu mưa lớn xảy ra cùng lúc, nước trong đô thị thoát chậm hơn và tình trạng ngập có thể kéo dài. Đây là ngập do nhiều nguyên nhân kết hợp, không nên quy toàn bộ cho riêng mưa hoặc triều.
Vì sao triều cường có thể gây ngập?
Triều cường không tự động gây ngập. Ngập thường xuất hiện khi đỉnh nước cao kết hợp với một hoặc nhiều điều kiện dễ tổn thương:
- Nền đất thấp hơn mực nước ngoài sông hoặc ngoài biển.
- Bờ bao, đê hoặc cống ngăn triều không đủ khả năng bảo vệ.
- Cửa xả bị nước triều cản trở, khiến nước mưa không thoát được.
- Sông, kênh hoặc hồ điều tiết đang có mực nước cao.
- Đường sá, nhà cửa hoặc công trình nằm sát sông và thiếu cao trình an toàn.
- Sụt lún đất hoặc thay đổi sử dụng đất làm tăng mức độ phơi nhiễm.
- Gió mạnh, sóng lớn hoặc nước dâng khí tượng xuất hiện cùng kỳ triều cao.
Vì vậy, cùng một đợt triều nhưng mức ảnh hưởng giữa các khu vực có thể rất khác nhau. Mực nước tại trạm quan trắc cũng không phản ánh đầy đủ độ sâu ngập trên từng tuyến đường, bởi ngập còn phụ thuộc cao độ mặt đất và hệ thống thoát nước.
Cách theo dõi và ứng phó với triều cường
Đọc đúng thông tin dự báo
Khi xem bản tin, nên chú ý:
- Trạm đo hoặc địa điểm áp dụng.
- Thời gian dự kiến xuất hiện đỉnh triều.
- Mực nước dự báo và xu hướng lên, xuống.
- Cảnh báo về mưa lớn, gió mạnh, bão hoặc dòng chảy sông.
- Phạm vi đường thấp, bến đò, khu ven sông có khả năng bị ảnh hưởng.
Lịch âm có thể giúp nhận biết gần đúng kỳ triều lớn nhưng không thay thế bảng thủy triều và bản tin quan trắc tại địa phương. Giờ triều tại mỗi cửa biển, cửa sông và đoạn sông có thể chênh lệch do quá trình truyền triều.
Chuẩn bị cho sinh hoạt và đi lại
Người dân tại khu vực thường xuyên chịu ảnh hưởng nên chủ động:
- Sắp xếp lộ trình tránh đường thấp và điểm ngập quen thuộc vào giờ triều lên.
- Không cố đi qua đoạn nước sâu, dòng chảy mạnh hoặc nơi không nhìn rõ mặt đường.
- Kê cao thiết bị điện, giấy tờ và vật dụng dễ hỏng nếu nhà có nguy cơ ngập.
- Kiểm tra van ngăn nước, cửa xả, máy bơm và nguồn điện an toàn.
- Hạn chế tiếp xúc với nước ngập có lẫn nước thải, hóa chất hoặc vật sắc nhọn.
- Theo dõi cảnh báo chính thức khi triều cao đi kèm mưa lớn, gió mạnh hoặc bão.
Đối với sản xuất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản, cần kiểm tra bờ bao, cống lấy nước, độ mặn và diễn biến mực nước thực tế. Không nên vận hành cống chỉ dựa vào ngày âm lịch.
Những hiểu lầm thường gặp về triều cường
Cứ trăng tròn là chắc chắn ngập
Không chính xác. Trăng tròn có thể gắn với kỳ triều biên độ lớn, nhưng ngập còn phụ thuộc mực nước nền, địa hình, công trình bảo vệ, mưa, gió và khả năng thoát nước. Thời điểm đỉnh triều tại địa phương cũng không nhất thiết trùng đúng thời điểm trăng tròn.
Triều cường là một loại bão
Không đúng. Triều cường thuộc quá trình thủy triều, còn bão là hệ thống thời tiết có hoàn lưu gió mạnh. Bão có thể gây nước dâng và làm mực nước tổng hợp cao hơn nếu trùng với kỳ triều lớn.
Nước dâng cao ven biển đều là triều cường
Không phải mọi đợt nước cao đều do thủy triều thiên văn. Gió kéo dài, bão, áp suất thấp, sóng, dòng chảy sông và sự kết hợp giữa các yếu tố đều có thể làm mực nước quan trắc tăng.
Dự báo được giờ triều nghĩa là biết chính xác mức ngập
Bảng thủy triều cho biết diễn biến thành phần thiên văn tại một vị trí, trong khi độ sâu ngập còn phụ thuộc thời tiết, địa hình và hạ tầng. Vì thế, cần kết hợp lịch triều với bản tin mực nước, dự báo mưa, gió và cảnh báo của cơ quan địa phương.
Tóm lại, triều cường là kỳ thủy triều có đỉnh nước cao hoặc biên độ lớn hơn, chủ yếu bắt nguồn từ tác động thiên văn. Nước dâng do bão có nguyên nhân khí tượng, còn ngập mưa bắt nguồn từ lượng nước mưa vượt khả năng tiêu thoát. Trong thực tế, ba yếu tố có thể chồng lấn, nên đánh giá nguy cơ phải dựa trên tổng mực nước và điều kiện cụ thể tại từng khu vực.
