Lũ quét là dòng lũ xuất hiện nhanh, chảy xiết và có sức tàn phá lớn, thường xảy ra trên lưu vực sông, suối nhỏ hoặc khu vực địa hình dốc. Dòng nước có thể cuốn theo bùn đất, đá, cây gỗ và nhiều vật cản, gây nguy hiểm nghiêm trọng cho người, nhà cửa, cầu đường và sản xuất.
Điều đáng lưu ý là nơi xảy ra lũ quét không nhất thiết đang có mưa lớn. Nước có thể đổ về từ vùng thượng nguồn sau mưa lớn, vỡ điểm nghẽn dòng chảy hoặc sự cố tại khu vực tích nước tự nhiên. Vì vậy, người dân ở ven suối, khe núi và vùng trũng thấp cần phản ứng ngay khi nhận được cảnh báo chính thức.
Lũ quét là gì?
Theo cách dùng phổ biến trong lĩnh vực khí tượng thủy văn và phòng, chống thiên tai, lũ quét là loại lũ hình thành đột ngột, lên nhanh, rút tương đối nhanh và có dòng chảy mạnh. Hiện tượng này thường xuất hiện tại miền núi, nơi có địa hình chia cắt, độ dốc lớn và lưu vực nhỏ.
Lũ quét không chỉ gồm nước. Tùy điều kiện địa hình và bề mặt lưu vực, dòng lũ có thể mang theo:
- Bùn, đất và đá từ sườn dốc hoặc lòng suối.
- Cây gãy, cành khô và vật liệu bị cuốn trôi.
- Đất đá từ các điểm sạt lở dọc đường di chuyển.
- Rác và công trình tạm làm nghẽn hoặc đổi hướng dòng chảy.
Do vận tốc dòng chảy lớn và thời gian xuất hiện ngắn, lũ quét có thể gây thiệt hại trước khi người ở gần suối kịp nhận biết đầy đủ tình hình.
Vì sao lũ quét hình thành?
Mưa lớn là tác nhân phổ biến, nhưng mức độ nguy hiểm còn phụ thuộc vào địa hình, đất đá, thảm phủ và trạng thái của lưu vực.
Mưa lớn trong thời gian ngắn hoặc mưa kéo dài
Khi lượng nước vượt khả năng thấm của đất và khả năng tiêu thoát của sông suối, nước tập trung nhanh về nơi thấp. Nếu đất đã bão hòa do những đợt mưa trước đó, một đợt mưa tiếp theo có thể làm dòng chảy mặt tăng mạnh.
Các bản tin cũ về mưa lớn diện rộng kèm nguy cơ lũ quét ở Bắc Bộ cho thấy cảnh báo lũ quét thường được đặt trong mối liên hệ với lượng mưa đã xảy ra, mưa dự báo và điều kiện địa hình. Đây là tư liệu tham khảo theo thời điểm đã công bố, không phải cảnh báo hiện hành.
Địa hình dốc và lưu vực nhỏ
Ở lưu vực nhỏ, nước mưa từ nhiều sườn dốc có thể nhanh chóng dồn vào khe hoặc suối hẹp. Thời gian từ lúc mưa lớn đến khi nước lên có thể ngắn, làm giảm cơ hội sơ tán nếu người dân chỉ quan sát mực nước tại chỗ.
Suy giảm thảm phủ và thay đổi bề mặt đất
Nơi đất bị xáo trộn, taluy bị cắt hoặc khả năng giữ nước của bề mặt suy giảm có thể xuất hiện dòng chảy mặt mạnh hơn. Tuy nhiên, không nên quy mọi trận lũ quét cho một nguyên nhân đơn lẻ; mỗi sự kiện cần được đánh giá dựa trên mưa, địa hình, địa chất và hoạt động sử dụng đất tại lưu vực cụ thể.
Điểm nghẽn dòng chảy bị phá vỡ
Cây gỗ, đất đá hoặc công trình có thể tạm thời chắn dòng nước. Khi điểm nghẽn bị phá, khối nước và vật liệu tích tụ phía sau có thể đổ xuống hạ lưu đột ngột.
Lũ quét khác lũ thông thường và sạt lở thế nào?
Ba hiện tượng này có thể xảy ra đồng thời nhưng không hoàn toàn giống nhau:
- Lũ quét: xuất hiện nhanh, dòng chảy mạnh, thường tập trung trong khe, suối hoặc thung lũng hẹp và có thể mang nhiều bùn đá.
- Lũ sông: là quá trình mực nước sông dâng do mưa và dòng chảy từ lưu vực. Tùy quy mô sông và điều kiện thời tiết, diễn biến có thể chậm hơn lũ quét.
- Ngập lụt: nước bao phủ vùng đất vốn thường khô, có thể xảy ra ở ven sông, vùng trũng hoặc đô thị thoát nước kém.
- Sạt lở đất: đất đá trên sườn dốc mất ổn định và dịch chuyển xuống dưới; hiện tượng này có thể chặn suối, tạo thêm vật liệu cho dòng lũ hoặc xảy ra cùng đợt mưa gây lũ quét.
Trong thực tế, bản tin có thể cảnh báo đồng thời nhiều rủi ro. Chẳng hạn, thông tin về lũ lụt và sạt lở tại Bắc Bộ phản ánh cách các nguy cơ liên quan được theo dõi trong cùng một đợt thời tiết. Bản tin này cũng là dữ liệu lịch sử, không dùng để quyết định việc đi lại ở thời điểm hiện tại.
Những dấu hiệu cảnh báo lũ quét nguy hiểm
Không có dấu hiệu đơn lẻ nào giúp khẳng định chắc chắn lũ quét sắp xảy ra. Tuy vậy, cần rời khu vực nguy hiểm và báo cho người xung quanh nếu nhận thấy một hoặc nhiều biểu hiện sau:
- Có mưa rất lớn tại chỗ hoặc nhận được thông tin thượng nguồn đang mưa lớn.
- Nước suối dâng nhanh, đổi màu đục bất thường hoặc xuất hiện nhiều bọt, rác, cành cây.
- Dòng suối đang chảy bỗng giảm mạnh hoặc cạn bất thường trong lúc trời mưa, có khả năng phía trên đang bị tắc nghẽn.
- Xuất hiện tiếng động lớn, tiếng cây gãy, đá va đập hoặc âm thanh như tiếng gầm từ phía thượng nguồn.
- Đất ven suối nứt, sụt; đá nhỏ rơi; cây, cột hoặc hàng rào nghiêng bất thường.
- Có cảnh báo lũ quét, sạt lở hoặc yêu cầu sơ tán từ cơ quan chức năng.
Không nên xuống gần lòng suối để quan sát, quay video hoặc vớt đồ. Khi dòng nước đã mang bùn đá và cây gỗ, việc đứng trên cầu nhỏ, bờ suối hoặc đường tràn đều rất nguy hiểm.
Cần làm gì khi có nguy cơ lũ quét?
Trước mùa mưa và trước khi có cảnh báo
Nếu sinh sống hoặc làm việc ở khu vực miền núi, ven suối, chân dốc hay thung lũng hẹp, gia đình nên:
- Tìm hiểu tuyến sơ tán và địa điểm tránh trú do chính quyền địa phương hướng dẫn.
- Thống nhất cách liên lạc, người hỗ trợ trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật và người cần chăm sóc.
- Chuẩn bị thuốc thiết yếu, nước uống, thực phẩm gọn nhẹ, đèn pin, pin dự phòng, giấy tờ cần thiết và thiết bị liên lạc.
- Không dựng lều, đỗ xe hoặc nghỉ qua đêm trong lòng suối cạn, bãi bồi, khe núi và ngay dưới taluy có dấu hiệu mất ổn định.
- Theo dõi dự báo mưa, cảnh báo thiên tai và thông báo của địa phương, đặc biệt khi khu vực đã có mưa nhiều ngày.
Khi nhận được cảnh báo hoặc lệnh sơ tán
Hãy sơ tán sớm theo chỉ dẫn, không chờ đến khi nhìn thấy dòng lũ. Di chuyển tới nơi an toàn đã được xác định, tránh lòng suối, ngầm tràn, cầu tạm, chân dốc và sườn núi có nguy cơ sạt lở.
Nếu còn đủ thời gian và không làm chậm việc thoát hiểm, có thể ngắt nguồn điện tại khu vực có khả năng bị ngập. Không quay lại lấy tài sản khi nước đang lên hoặc cơ quan chức năng chưa cho phép.
Người đang đi đường cần dừng lại trước đoạn nước chảy xiết. Không đi bộ, lái xe máy hay ô tô qua ngầm tràn và đường ngập khi không biết độ sâu, tình trạng mặt đường hoặc vận tốc dòng nước. Nước có thể che khuất hố sụt, mặt cầu hư hỏng và vật cản.
Nếu lũ xuất hiện bất ngờ
- Rời khỏi lòng suối và hướng di chuyển của dòng lũ nhanh nhất có thể.
- Tìm vị trí cao, ổn định theo lối không cắt qua dòng nước và không đi về phía sườn dốc đang sạt lở.
- Phát tín hiệu để lực lượng cứu hộ nhận biết; liên hệ số khẩn cấp hoặc đầu mối cứu nạn theo hướng dẫn tại địa phương nếu liên lạc còn hoạt động.
- Không cố cứu tài sản hoặc tự lao xuống dòng nước để cứu người nếu không có thiết bị và kỹ năng cứu hộ. Hãy báo ngay cho lực lượng chuyên trách.
Sau khi nước rút
Nguy hiểm chưa kết thúc ngay khi mực nước giảm. Cầu đường có thể bị xói rỗng, đất đá tiếp tục dịch chuyển, nguồn điện bị hở và nước sinh hoạt có thể nhiễm bẩn. Chỉ trở về khi cơ quan chức năng xác nhận an toàn; tránh chạm vào dây điện rơi, công trình nứt hoặc khu vực còn bùn sâu.
Vì sao lũ quét khó dự báo chính xác?
Cơ quan khí tượng có thể dự báo mưa và khoanh vùng nguy cơ, nhưng rất khó xác định tuyệt đối chính xác thời điểm, vị trí và quy mô lũ quét tại từng khe suối hoặc hộ dân. Những giới hạn chính gồm:
- Mưa phân bố không đều: mưa lớn có thể chỉ tập trung trên một lưu vực nhỏ, trong khi trạm quan trắc gần đó ghi nhận mức khác.
- Thời gian hình thành ngắn: nước tập trung nhanh trên địa hình dốc nên khoảng thời gian từ mưa đến lũ có thể rất hạn chế.
- Điều kiện lưu vực thay đổi: độ ẩm đất, điểm nghẽn dòng chảy, sạt lở mới và hoạt động xây dựng có thể làm diễn biến khác dự tính.
- Khó quan trắc mọi khe suối: vùng núi có địa hình phức tạp, không thể bố trí thiết bị tại mọi vị trí có nguy cơ.
- Dữ liệu dự báo luôn có bất định: dự báo mưa, mô hình địa hình và ngưỡng cảnh báo đều có giới hạn.
Vì vậy, cảnh báo lũ quét thường thể hiện mức nguy cơ trong một khu vực, không phải lời khẳng định rằng lũ chắc chắn xảy ra tại một ngôi nhà cụ thể. Ngược lại, việc chưa thấy cảnh báo chi tiết cũng không đồng nghĩa mọi khe suối đều an toàn.
Các bản tin theo chuỗi thời gian, như thông tin về nguy cơ lũ miền Bắc sau nhiều ngày mưa, giúp người đọc hiểu rằng rủi ro có thể còn kéo dài do đất đã no nước và nước tiếp tục dồn về hạ lưu. Khi áp dụng vào thực tế, luôn phải kiểm tra bản tin mới nhất thay vì dựa vào nội dung đã lưu trữ.
Cách theo dõi cảnh báo lũ quét đáng tin cậy
Khi có mưa lớn, nên ưu tiên thông tin từ Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, hệ thống khí tượng thủy văn địa phương, cơ quan phòng chống thiên tai, chính quyền và lực lượng cứu hộ tại nơi cư trú. Cảnh báo phát qua loa truyền thanh, tin nhắn, ứng dụng hoặc thông báo trực tiếp của địa phương cần được chú ý vì có thể chứa hướng dẫn sơ tán cụ thể.
Khi đọc bản tin, hãy kiểm tra:
- Thời gian phát hành và thời hạn của cảnh báo.
- Khu vực, lưu vực hoặc địa danh được nhắc đến.
- Diễn biến mưa đã quan trắc và mưa còn được dự báo.
- Cấp độ rủi ro hoặc mức nguy cơ nếu bản tin có công bố.
- Khuyến cáo về đường đi, khu dân cư cần đề phòng và yêu cầu sơ tán.
Trong các đợt bão, hoàn lưu bão có thể gây mưa lớn và làm tăng đồng thời nguy cơ lũ, ngập và sạt lở. Bản tin lưu trữ về bão đổ bộ kèm nguy cơ mưa lũ cao là ví dụ về mối liên hệ này, nhưng không thay thế thông báo thời tiết đang có hiệu lực.
Tóm lại, điều quan trọng nhất khi đối mặt với lũ quét là nhận cảnh báo sớm, rời khỏi khu vực dòng chảy trước khi nước đến và tuân thủ hướng dẫn của chính quyền. Không nên chờ quan sát rõ lũ, cố vượt nước chảy xiết hoặc quay lại vùng nguy hiểm khi chưa có xác nhận an toàn.
