Triều cường là giai đoạn mực nước triều dâng cao hơn thông thường do tác động của lực hấp dẫn giữa Mặt Trăng, Mặt Trời và Trái Đất. Hiện tượng này xuất hiện theo chu kỳ, nhưng mức độ ngập tại từng nơi còn phụ thuộc địa hình, dòng chảy sông, mưa, gió, hệ thống thoát nước và tình trạng sụt lún mặt đất.
Không phải đợt triều cường nào cũng gây ngập. Ngập thường xảy ra khi mực nước vượt khả năng bảo vệ hoặc tiêu thoát của khu vực, nhất là tại vùng trũng thấp, ven sông, cửa biển và đô thị có hệ thống thoát nước hạn chế.
Triều cường là gì?
Thủy triều là hiện tượng mực nước biển, sông và kênh rạch thông ra biển lên xuống theo chu kỳ. Trong chu kỳ đó, triều cường là thời kỳ biên độ thủy triều lớn: nước lúc triều lên có thể dâng cao, còn khi triều xuống có thể hạ thấp hơn so với giai đoạn triều kém.
Trong đời sống và các bản tin cảnh báo, cụm từ “triều cường” thường được dùng để chỉ một đợt nước triều lên cao, có khả năng gây ngập vùng thấp. Cách dùng này dễ hiểu nhưng cần lưu ý rằng mực nước thực tế không chỉ do yếu tố thiên văn quyết định. Gió thổi hướng vào bờ, mưa lớn, dòng chảy từ thượng nguồn hoặc nước dâng do bão có thể làm tình hình nghiêm trọng hơn.
Triều cường có phải là thiên tai không?
Triều cường là một hiện tượng tự nhiên có tính chu kỳ. Bản thân nó không phải lúc nào cũng gây thiệt hại, nhưng có thể trở thành rủi ro đáng kể khi kết hợp với:
- Địa hình thấp và gần sông, kênh rạch hoặc cửa biển.
- Mưa lớn đúng lúc triều đạt đỉnh.
- Hệ thống cống thoát nước bị quá tải hoặc nước triều chảy ngược qua cống.
- Đê bao, bờ bao hoặc cửa ngăn triều không bảo đảm.
- Sụt lún mặt đất và quá trình đô thị hóa làm giảm diện tích thấm nước.
- Gió mạnh hướng bờ, áp thấp hoặc bão làm nước biển dâng thêm.
Triều cường và thủy triều khác nhau thế nào?
Triều cường không tách rời thủy triều mà là một trạng thái trong chu kỳ thủy triều. Có thể phân biệt các khái niệm thường gặp như sau:
| Khái niệm | Ý nghĩa |
|---|---|
| Thủy triều | Toàn bộ hiện tượng mực nước lên xuống có tính chu kỳ dưới tác động chủ yếu của lực hấp dẫn Mặt Trăng và Mặt Trời |
| Nước lớn | Thời điểm hoặc giai đoạn mực nước đang ở mức cao trong một chu kỳ triều tại địa điểm cụ thể |
| Triều cường | Giai đoạn biên độ triều lớn, thường xuất hiện khi tác động của Mặt Trăng và Mặt Trời tăng cường lẫn nhau |
| Triều kém | Giai đoạn chênh lệch giữa nước lớn và nước ròng nhỏ hơn |
| Nước dâng do bão | Mực nước tăng do gió mạnh và áp suất khí quyển trong bão hoặc áp thấp, không phải là triều cường |
Một đợt triều cường có thể trùng với nước dâng do bão hoặc mưa lớn. Khi đó, tổng mực nước quan trắc có thể cao hơn mức chỉ do thủy triều thiên văn tạo ra. Đây là lý do người dân không nên chỉ xem lịch triều mà bỏ qua dự báo thời tiết và thủy văn.
Triều cường cũng khác lũ quét. Triều cường thường lên xuống theo chu kỳ và ảnh hưởng rõ ở vùng ven biển, cửa sông, ven sông có liên hệ với biển; trong khi lũ quét hình thành nhanh, thường liên quan mưa lớn trên lưu vực dốc và dòng nước mang theo bùn đất, cây đá.
Nguyên nhân hình thành triều cường
Tác động hấp dẫn của Mặt Trăng và Mặt Trời
Mặt Trăng là tác nhân quan trọng tạo ra thủy triều trên Trái Đất; Mặt Trời cũng góp phần vào quá trình này. Khi Mặt Trời, Mặt Trăng và Trái Đất gần nằm trên một đường thẳng, tác động tạo triều của Mặt Trăng và Mặt Trời có xu hướng tăng cường lẫn nhau, làm biên độ triều lớn hơn.
Khi hướng tác động của Mặt Trăng và Mặt Trời gần vuông góc với nhau, chúng phần nào triệt tiêu ảnh hưởng, tạo ra kỳ triều có biên độ nhỏ hơn, thường gọi là triều kém.
Hình dạng bờ biển và cửa sông
Địa hình ven biển, độ sâu đáy biển, hình dạng cửa sông và mạng lưới kênh rạch có thể khuếch đại hoặc làm chậm sóng triều. Tại cửa sông hẹp dần vào phía trong, nước có thể bị dồn lại. Vì vậy, hai địa điểm không quá xa nhau vẫn có thể đạt đỉnh triều vào thời điểm và mức nước khác nhau.
Mưa, dòng chảy sông và điều kiện thời tiết
Mưa không tạo ra triều cường thiên văn, nhưng có thể làm ngập nặng hơn. Khi mưa lớn xảy ra đúng lúc triều lên, nước trong cống và kênh rạch khó thoát ra sông. Dòng chảy từ thượng nguồn cũng có thể gặp nước triều từ biển đẩy vào, khiến mực nước duy trì ở mức cao lâu hơn.
Gió hướng vào bờ và các hình thế thời tiết gây nước dâng có thể tiếp tục làm tăng mực nước. Những yếu tố này chịu ảnh hưởng của vị trí địa lý và sự phân hóa của khí hậu Việt Nam, nên không thể áp dụng một nhận định giống nhau cho mọi vùng.
Đô thị hóa và sụt lún làm tăng nguy cơ ngập
Đô thị hóa không phải nguyên nhân tạo ra lực thủy triều, nhưng có thể khiến hậu quả của triều cường rõ rệt hơn. Bề mặt bê tông làm nước mưa khó thấm, cống bị quá tải hoặc tắc nghẽn làm giảm khả năng tiêu nước. Ở nơi mặt đất sụt lún, chênh lệch giữa cao độ nền và mực nước ngày càng bất lợi, khiến cùng một mức triều nhưng phạm vi ngập có thể lớn hơn trước.
Triều cường xảy ra khi nào?
Triều cường thường xuất hiện quanh thời điểm trăng non và trăng tròn, tức các kỳ sóc và vọng trong tháng âm lịch. Tuy nhiên, đỉnh triều tại một địa phương có thể đến sớm hoặc muộn hơn thời điểm thiên văn vì sóng triều cần thời gian truyền qua biển, cửa sông và hệ thống kênh rạch.
Do đó, không nên hiểu rằng triều cường luôn đạt đỉnh vào một ngày âm lịch cố định hoặc cùng một giờ trên toàn quốc. Lịch triều phụ thuộc vào địa điểm quan trắc và đặc điểm của từng vùng nước.
Mức độ ảnh hưởng còn thay đổi theo mùa. Tại một số địa phương, đợt triều cao trùng với mùa mưa, gió mạnh hoặc thời kỳ dòng chảy sông lớn sẽ dễ gây ngập hơn. Ngược lại, triều cao trong điều kiện ít mưa và hệ thống tiêu thoát hoạt động tốt có thể không gây ảnh hưởng đáng kể.
Khu vực nào tại Việt Nam thường chịu ảnh hưởng?
Triều cường có thể ảnh hưởng đến nhiều vùng ven biển và hạ lưu sông, nhưng mức độ rủi ro khác nhau theo địa hình và hạ tầng.
Thành phố Hồ Chí Minh và vùng hạ lưu sông Sài Gòn – Đồng Nai
Các khu vực thấp ven sông, kênh rạch có thể bị ngập khi triều lên cao, đặc biệt nếu đồng thời có mưa lớn. Nước có thể dâng qua bờ thấp, tràn lên đường hoặc chảy ngược qua hệ thống thoát nước.
Đồng bằng sông Cửu Long
Mạng lưới sông ngòi, kênh rạch dày đặc và địa hình thấp khiến nhiều nơi nhạy cảm với biến động mực nước. Triều có thể truyền sâu vào hệ thống sông, ảnh hưởng khu dân cư, giao thông, sản xuất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản.
Các tỉnh ven biển như Cà Mau còn chịu tác động đồng thời của điều kiện địa hình, sông rạch và chế độ triều. Bài viết về đặc điểm khí hậu Cà Mau và nguy cơ ngập giúp làm rõ hơn bối cảnh tự nhiên của khu vực này.
Các đô thị và khu dân cư ven biển, cửa sông
Một số khu vực ven biển miền Bắc và miền Trung cũng có thể chịu ảnh hưởng của thủy triều, nhất là tại cửa sông, đầm phá, vùng trũng hoặc nơi có gió mạnh hướng bờ. Tuy nhiên, chế độ triều và thời điểm đỉnh nước giữa các vùng không giống nhau, nên cần theo dõi bản tin riêng cho từng địa phương.
Ảnh hưởng của triều cường
Gây ngập đường và khu dân cư
Đây là tác động dễ nhận thấy nhất. Nước có thể tràn lên đường, vào nhà hoặc dâng qua miệng cống. Tại đô thị, triều cường kết hợp mưa lớn thường làm thời gian rút nước kéo dài hơn.
Làm gián đoạn giao thông và sinh hoạt
Đường ngập gây khó khăn cho người đi bộ, xe máy và ô tô. Phương tiện có thể chết máy hoặc hư hỏng khi đi qua vùng nước sâu. Việc đi học, đi làm, giao nhận hàng hóa và tiếp cận cơ sở y tế cũng có thể bị gián đoạn.
Ảnh hưởng nguồn nước và vệ sinh môi trường
Nước triều tràn vào khu dân cư có thể cuốn theo rác, nước thải và chất bẩn. Giếng, bể chứa hoặc nguồn nước sinh hoạt không được che chắn có nguy cơ ô nhiễm. Sau khi nước rút, bùn và rác tồn đọng có thể làm tăng rủi ro về vệ sinh.
Tác động đến nông nghiệp và thủy sản
Nước mặn theo triều có thể đi sâu vào sông, kênh và khu sản xuất nếu dòng chảy nước ngọt yếu hoặc công trình kiểm soát nước không phù hợp. Độ mặn thay đổi đột ngột có thể ảnh hưởng cây trồng, ao nuôi và nguồn nước tưới. Mức độ tác động phụ thuộc từng vùng, từng thời điểm và khả năng vận hành công trình thủy lợi.
Tăng xói lở và gây áp lực lên công trình ven sông
Dòng triều mạnh có thể góp phần gây xói lở bờ sông, bờ biển hoặc chân công trình. Những vị trí đã có dấu hiệu nứt, sạt hoặc mất ổn định cần được cảnh báo và hạn chế tiếp cận khi nước lên cao.
Cách theo dõi dự báo triều cường
Để đánh giá đúng nguy cơ, người dân nên kết hợp lịch thủy triều với bản tin thủy văn và dự báo thời tiết. Khi đọc một bản tin, cần chú ý:
- Địa điểm hoặc trạm quan trắc: Mực nước tại một trạm không đại diện hoàn toàn cho mọi khu vực lân cận.
- Thời gian đạt đỉnh: Đỉnh triều có thể xuất hiện vào sáng sớm, ban ngày hoặc ban đêm tùy địa phương và từng đợt.
- Mực nước dự báo và xu hướng: Cần xem nước đang lên, đạt đỉnh hay xuống, đồng thời đối chiếu với ngưỡng cảnh báo tại địa phương nếu bản tin có công bố.
- Mưa và gió đi kèm: Mưa lớn đúng lúc triều lên làm tăng nguy cơ ngập; gió mạnh hướng bờ có thể khiến mực nước cao hơn dự kiến từ lịch triều đơn thuần.
- Cảnh báo của chính quyền: Thông tin về tuyến đường ngập, khu vực xung yếu, vận hành cống và lịch học hoặc đi lại thường có tính thực tế cao hơn dự báo chung.
Không nên so sánh trực tiếp số liệu mực nước của hai trạm nếu chưa biết chúng có cùng mốc đo hay không. Với nhu cầu đi lại hằng ngày, thông tin quan trọng nhất là khu vực có khả năng ngập, thời điểm nước lên và thời gian dự kiến rút.
Cách chủ động ứng phó với triều cường
Trước khi nước lên
- Theo dõi bản tin khí tượng thủy văn và thông báo của địa phương, nhất là khi dự báo triều cao trùng với mưa lớn.
- Xác định các tuyến đường thấp, hầm chui, bờ sông và điểm ngập thường xuyên để chuẩn bị lộ trình thay thế.
- Kê cao thiết bị điện, giấy tờ, thuốc men, lương thực và đồ dùng quan trọng.
- Che chắn bể nước, giếng và nơi bảo quản thực phẩm để hạn chế nước bẩn xâm nhập.
- Khơi thông miệng thoát nước trong phạm vi gia đình nếu có thể thực hiện an toàn; không tự ý mở hoặc đóng công trình kiểm soát nước công cộng.
- Chuẩn bị đèn pin, pin dự phòng, nước sạch và phương tiện liên lạc trong trường hợp mất điện hoặc đường bị chia cắt.
Khi triều cường gây ngập
- Không cố đi qua đoạn đường ngập sâu, nước chảy mạnh hoặc không nhìn thấy mặt đường.
- Tránh đứng gần bờ sông, cống lớn, hố ga, khu vực sạt lở và nơi có dòng nước xoáy.
- Không chạm vào cột điện, dây điện hoặc thiết bị điện bị ngập. Nếu nước có nguy cơ vào nhà, chỉ ngắt nguồn điện khi có thể thao tác từ vị trí khô ráo và an toàn.
- Giữ trẻ em, người cao tuổi và vật nuôi tránh xa vùng nước ngập.
- Không sử dụng nước ngập để ăn uống, rửa thực phẩm hoặc vệ sinh cá nhân.
- Tuân thủ hướng dẫn sơ tán, phân luồng và hạn chế giao thông của cơ quan địa phương.
Sau khi nước rút
- Kiểm tra kết cấu nhà, tường, nền và hệ thống điện trước khi sử dụng trở lại.
- Mang găng tay, ủng và dụng cụ bảo hộ khi dọn bùn, rác hoặc vật sắc nhọn.
- Làm sạch, khử khuẩn khu vực sinh hoạt và dụng cụ chứa nước theo hướng dẫn y tế địa phương.
- Không dùng thực phẩm đã tiếp xúc với nước ngập hoặc có dấu hiệu hư hỏng.
- Ghi nhận các điểm nước tràn, cống chảy ngược và vị trí nguy hiểm để có phương án phòng ngừa cho đợt sau.
Lưu ý cho nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản
Người sản xuất nên theo dõi đồng thời mực nước, độ mặn và thông báo vận hành công trình thủy lợi. Việc lấy nước, tiêu nước, gia cố bờ bao hoặc điều chỉnh ao nuôi cần dựa trên điều kiện thực tế tại địa phương. Không nên chỉ căn cứ vào ngày âm lịch vì mức nước và độ mặn còn phụ thuộc dòng chảy, gió, mưa và vị trí cửa lấy nước.
Những điều cần nhớ về triều cường
- Triều cường là giai đoạn biên độ thủy triều lớn, thường liên quan đến vị trí tương đối của Mặt Trăng, Mặt Trời và Trái Đất.
- Triều cường không đồng nghĩa với ngập; ngập phụ thuộc thêm vào địa hình, mưa, dòng chảy, gió, hạ tầng thoát nước và khả năng bảo vệ bờ.
- Không có một lịch triều duy nhất áp dụng cho toàn Việt Nam. Cần xem dự báo đúng địa điểm và trạm quan trắc.
- Lịch thiên văn giúp nhận biết chu kỳ, nhưng bản tin thủy văn và cảnh báo địa phương mới phản ánh tốt hơn nguy cơ thực tế.
- Khi có ngập, ưu tiên tránh vùng nước sâu, nguy cơ điện giật, hố ga, sạt lở và nguồn nước ô nhiễm.
