Nhà vừa rút nước không nên được đóng điện trở lại ngay, kể cả khi tường, sàn và thiết bị nhìn có vẻ đã khô. Nước có thể còn trong ổ cắm, hộp nối, đường dây âm tường, tủ điện hoặc linh kiện bên trong thiết bị. Bùn, muối và chất bẩn do nước ngập để lại cũng có thể làm suy giảm cách điện, gây điện giật, chập điện hoặc cháy sau khi cấp nguồn.
Nguyên tắc quan trọng là: cô lập nguồn điện nếu có thể thực hiện từ vị trí khô ráo, không chạm vào thiết bị đã ngập và chỉ đóng điện sau khi hệ thống được người có chuyên môn kiểm tra.
Không đóng điện ngay sau khi nước rút
Không có một mốc chờ cố định như vài giờ hay vài ngày để khẳng định hệ thống điện đã an toàn. Thời gian khô bề mặt không phản ánh tình trạng bên trong dây dẫn, thiết bị bảo vệ và đồ điện.
Trước khi nghĩ đến việc đóng điện sau khi nhà bị ngập, cần xác định:
- Nguồn điện từ lưới đã thực sự được cô lập hay chưa.
- Tủ điện, công tơ, cầu dao, ổ cắm hoặc dây dẫn có từng bị nước chạm tới không.
- Thiết bị điện nào đã ngập toàn bộ, ngập một phần hoặc bị nước bắn vào.
- Hệ thống điện mặt trời, máy phát, bộ lưu điện hoặc pin dự phòng có tạo ra nguồn điện riêng hay không.
- Nước đã rút hoàn toàn và khu vực tiếp cận có khô ráo, ổn định hay chưa.
Nếu không chắc nguồn điện đã được ngắt, hãy coi mọi dây dẫn, tủ điện và thiết bị là đang có điện. Không bước vào vùng nước, không chạm tay vào tường ướt hoặc vật kim loại gần hệ thống điện.
Quy trình an toàn điện sau ngập lụt
1. Ưu tiên con người và tránh khu vực còn nước
Không quay lại nhà nếu khu vực vẫn có dòng nước, nền có nguy cơ sụt lún hoặc cơ quan chức năng chưa cho phép tiếp cận. Khi phải di chuyển qua khu vực ngập bên ngoài, nên tham khảo cách xử lý khi gặp đường ngập và lựa chọn phương án an toàn, thay vì cố vượt qua để kiểm tra nhà.
Không để trẻ em, người cao tuổi hoặc vật nuôi đến gần khu vực có dây điện rơi, tủ điện bị ngập hay thiết bị đang nằm trong nước.
2. Cô lập nguồn điện trong điều kiện an toàn
Chỉ thao tác cầu dao tổng khi tất cả các điều kiện sau đều được đáp ứng:
- Có thể tiếp cận từ vị trí hoàn toàn khô ráo.
- Tủ điện và khu vực xung quanh chưa bị ngập hoặc ẩm ướt.
- Không có dây điện đứt, tia lửa, tiếng nổ lách tách, mùi khét hay dấu hiệu bất thường.
- Người thao tác biết rõ thiết bị ngắt nguồn tổng của ngôi nhà.
Nếu tủ điện đã bị nước chạm tới, đang nằm trong vùng ẩm ướt hoặc phải bước qua nước để tiếp cận, không tự thao tác. Hãy liên hệ đơn vị điện lực hoặc thợ điện có chuyên môn để cô lập nguồn từ vị trí phù hợp.
Không tự mở công tơ, tháo niêm phong, cắt dây điện đầu nguồn hoặc can thiệp vào thiết bị thuộc quản lý của đơn vị điện lực.
3. Kiểm tra và đánh dấu phạm vi nước từng dâng tới
Sau khi nguồn điện đã được xác nhận là cô lập, có thể quan sát từ bên ngoài và ghi lại mức nước cao nhất. Chụp ảnh vị trí ổ cắm, công tắc, hộp nối, tủ điện và các thiết bị từng nằm dưới mực nước để cung cấp thông tin cho thợ điện.
Không tháo vỏ thiết bị, không chạm vào phần dẫn điện và không thử cắm điện để xem còn hoạt động hay không.
4. Làm sạch và làm khô nhà nhưng không dùng nguồn điện chưa kiểm tra
Ưu tiên chiếu sáng bằng đèn pin hoặc đèn chạy pin. Không sử dụng ổ cắm trong nhà để vận hành quạt, máy hút ẩm, máy bơm hoặc thiết bị vệ sinh trước khi mạch điện tương ứng được kiểm tra.
Nếu dùng máy phát điện, phải tuân thủ hướng dẫn của nhà sản xuất, đặt máy ngoài trời ở nơi thông thoáng và tránh xa cửa ra vào, cửa sổ. Không cắm đầu ra của máy phát vào ổ điện trong nhà vì có thể đưa điện ngược lên hệ thống, gây nguy hiểm cho người trong nhà và nhân viên sửa chữa điện.
5. Gọi người có chuyên môn kiểm tra hệ thống
Việc kiểm tra điện sau khi nước rút nên bao gồm tủ điện, thiết bị bảo vệ, dây dẫn, hộp nối, ổ cắm, công tắc, hệ thống nối đất và các mạch từng nằm trong vùng ngập. Thợ điện có chuyên môn sẽ quyết định bộ phận nào cần làm sạch, thử nghiệm, sửa chữa hoặc thay thế theo tình trạng thực tế và hướng dẫn của nhà sản xuất.
Không nên coi việc cầu dao chống rò hoặc aptomat không nhảy là bằng chứng hệ thống an toàn. Thiết bị bảo vệ cũng có thể đã bị nước, bùn hoặc ăn mòn ảnh hưởng.
Cách nhận diện thiết bị điện bị ngập nước
Một thiết bị được xem là đã chịu ảnh hưởng của ngập nước khi nước đã chạm vào vỏ, khe thông gió, đầu cắm, dây nguồn hoặc vị trí đấu nối. Không cần thiết bị chìm hoàn toàn mới phát sinh rủi ro.
Tủ điện và thiết bị bảo vệ
Tủ điện, aptomat, cầu dao chống rò, cầu chì và đầu nối từng bị ngập cần được người có chuyên môn đánh giá. Không tự sấy, xịt hóa chất, đóng thử hoặc tái sử dụng chỉ vì bề mặt đã khô.
Ổ cắm, công tắc và hộp nối
Các bộ phận này có nhiều khe hở nên nước và bùn có thể lọt vào bên trong. Vết bẩn quanh mặt ổ cắm, dấu nước trên tường, rỉ sét, đổi màu hoặc mùi lạ là những dấu hiệu cần lưu ý, nhưng không có dấu hiệu nhìn thấy cũng không đồng nghĩa với an toàn.
Dây dẫn và mạch điện âm tường
Nước có thể đi vào ống luồn dây, hộp nối hoặc khu vực tường bị thấm. Tình trạng này không thể được đánh giá đầy đủ chỉ bằng quan sát bên ngoài. Nếu chưa rõ nước trên sàn đến từ ngập lụt, thấm hay hiện tượng thời tiết, hướng dẫn phân biệt nồm, thấm và rò rỉ có thể giúp xác định nguyên nhân để xử lý phần ẩm đúng cách; tuy nhiên, mọi nghi ngờ liên quan đến điện vẫn cần thợ chuyên môn kiểm tra.
Đồ điện gia dụng
Tủ lạnh, máy giặt, điều hòa, bình nóng lạnh, bếp điện, máy bơm và các thiết bị có động cơ hoặc bo mạch không nên được cắm thử sau khi ngập. Việc có thể sửa chữa hay phải thay thế phụ thuộc vào mức ngập, loại nước, cấu tạo thiết bị và yêu cầu của nhà sản xuất.
Với ổ cắm kéo dài, bộ chuyển đổi, sạc, thiết bị điện tử nhỏ hoặc đồ dùng có kết cấu khó làm sạch, thợ kỹ thuật có thể khuyến nghị thay mới thay vì tiếp tục sử dụng. Không tự kết luận thiết bị an toàn chỉ vì đèn báo vẫn sáng hoặc máy vẫn khởi động.
Thiết bị dùng pin và hệ thống điện mặt trời
Pin, bộ lưu điện, xe điện, bộ biến tần và tấm pin mặt trời có thể duy trì điện áp ngay cả khi điện lưới đã bị cắt. Nếu các bộ phận này bị ngập, nóng bất thường, phồng, rò rỉ, phát tiếng động hoặc có mùi lạ, cần tránh xa và liên hệ đơn vị kỹ thuật phù hợp. Không tự tháo pin, chạm vào đầu cực hoặc di chuyển thiết bị đang có dấu hiệu hư hỏng.
Khi nào có thể đóng điện trở lại?
Chỉ nên đóng điện khi đáp ứng đồng thời các điều kiện sau:
- Nước đã rút và khu vực thao tác khô ráo, không còn nguy cơ ngập trở lại ngay.
- Nguồn điện, tủ điện, mạch nhánh và thiết bị chịu ảnh hưởng đã được thợ điện có chuyên môn kiểm tra.
- Các bộ phận hư hỏng đã được sửa chữa hoặc thay thế phù hợp.
- Thiết bị bảo vệ và hệ thống nối đất đã được kiểm tra bằng phương pháp chuyên môn.
- Người kiểm tra xác nhận rõ những mạch nào được phép cấp điện và những mạch nào phải tiếp tục cô lập.
- Việc khôi phục nguồn tuân theo hướng dẫn của đơn vị điện lực nếu công tơ hoặc đường cấp điện bên ngoài bị ảnh hưởng.
Hệ thống có thể được khôi phục theo từng khu vực do thợ điện quyết định, thay vì cấp điện đồng loạt cho cả nhà. Trong lần cấp điện đầu tiên, không nên cắm sẵn các thiết bị đã ngập. Nếu xuất hiện mùi khét, tiếng kêu bất thường, tia lửa, khói hoặc cầu dao tác động, cần ngắt nguồn từ vị trí an toàn và gọi người có chuyên môn; không đóng lại nhiều lần để thử.
Những việc không nên tự làm
- Không bước vào nước để ngắt cầu dao hoặc rút phích cắm.
- Không chạm vào thiết bị điện khi tay, chân hoặc quần áo còn ướt.
- Không dùng máy sấy, bếp, than hoặc nguồn nhiệt trực tiếp để làm khô tủ điện và ổ cắm.
- Không tháo tủ điện, ổ cắm, thiết bị bảo vệ hoặc đồ điện nếu không có chuyên môn.
- Không nối tắt thiết bị chống rò, thay cầu chì bằng dây kim loại hoặc cố giữ aptomat ở trạng thái đóng.
- Không cắm thử thiết bị điện bị ngập để kiểm tra khả năng hoạt động.
- Không dùng máy phát điện trong nhà, gara kín hoặc khu vực thiếu thông gió.
- Không dựa vào cảm giác tê nhẹ, bút thử điện đơn giản hay quan sát bằng mắt để kết luận hệ thống an toàn.
- Không sửa chữa tạm rồi tiếp tục sử dụng khi chưa có đánh giá phù hợp.
Dấu hiệu nguy hiểm cần rời khỏi khu vực
Rời khỏi khu vực và liên hệ đơn vị điện lực, lực lượng ứng cứu hoặc người có chuyên môn nếu phát hiện:
- Dây điện bị đứt, võng thấp hoặc nằm trong nước.
- Tủ điện, công tơ hay trạm điện bị ngập.
- Tia lửa, khói, tiếng nổ, tiếng rít hoặc tiếng lách tách.
- Mùi khét, nhựa cháy hoặc mùi bất thường gần thiết bị điện.
- Cảm giác tê khi chạm vào vòi nước, tường, cửa kim loại hoặc vỏ thiết bị.
- Vật kim loại, nền nhà hoặc nước có dấu hiệu nhiễm điện.
- Pin hay bộ lưu điện nóng lên, phồng, bốc khói hoặc rò rỉ.
Nếu có người nghi bị điện giật, không chạm trực tiếp vào nạn nhân khi nguồn điện chưa được cô lập. Gọi lực lượng cấp cứu và làm theo hướng dẫn từ người tiếp nhận.
Cách giảm rủi ro cho những đợt ngập sau
Trước mùa mưa, gia đình nên rà soát vị trí tủ điện, thiết bị ngắt nguồn tổng và các đồ điện đặt thấp. Những khu vực thường ngập cần được thợ điện đánh giá để có phương án bố trí ổ cắm, đường dây và thiết bị bảo vệ phù hợp; không tự nâng hoặc di chuyển hệ thống điện.
Một số việc nên chuẩn bị gồm:
- Lưu thông tin liên hệ của đơn vị điện lực và thợ điện có chuyên môn.
- Biết vị trí cầu dao tổng nhưng chỉ thao tác khi điều kiện an toàn.
- Di chuyển thiết bị điện cầm tay, ổ kéo dài và đồ điện tử lên cao trước khi nước vào nhà.
- Sạc đèn pin, chuẩn bị pin dự phòng và phương án chiếu sáng không dùng điện lưới.
- Không đặt máy phát điện trong không gian sinh hoạt.
- Theo dõi cảnh báo mưa lớn, lũ và triều cường tại địa phương.
- Cô lập nguồn sớm khi có yêu cầu sơ tán và việc thao tác vẫn có thể thực hiện từ nơi khô ráo.
Gia đình có thể kết hợp các bước này với checklist chuẩn bị trước mùa mưa bão để chủ động hơn về điện, nước, giấy tờ, thuốc men và phương án sơ tán.
Điểm cần nhớ là nước rút không có nghĩa rủi ro điện đã hết. Với mọi tủ điện, đường dây hoặc thiết bị điện bị ngập nước, phương án an toàn là tiếp tục cô lập, không cắm thử và chờ người có chuyên môn kiểm tra trước khi cấp điện trở lại.
