Cách trú sét an toàn: Cây quyết định theo vị trí

Nếu nghe thấy tiếng sấm, hãy coi đó là tín hiệu phải tìm nơi trú ngay, kể cả khi chỗ bạn đứng chưa có mưa. Cách trú sét an toàn là vào một tòa nhà kín, kiên cố hoặc ô tô mui cứng đóng kín cửa. Gốc cây, mái che mở, lều, chòi, xe máy và khoảng trống dưới cầu vượt không phải nơi trú sét an toàn.

Sau tiếng sấm cuối cùng, nên tiếp tục ở nơi trú ít nhất 30 phút. Không ra ngoài chỉ vì mưa đã ngớt hoặc bầu trời phía trên bắt đầu sáng.

Nguyên tắc quan trọng nhất khi có dông sét

Khi cần quyết định trú sét ở đâu, hãy ưu tiên theo thứ tự:

1. Tòa nhà kín và kiên cố: Nhà ở, trường học, văn phòng, cửa hàng hoặc công trình có tường, mái và cửa đầy đủ.
2. Ô tô mui cứng đóng kín: Phù hợp khi chưa thể vào một tòa nhà. Xe mui trần, xe điện nhỏ không có khoang kín, xe máy và xe đạp không được xem là nơi trú an toàn.
3. Di chuyển khỏi khu vực nguy hiểm: Nếu chưa có nơi trú, hãy rời đỉnh đồi, cánh đồng trống, bờ nước, cây đứng riêng lẻ, cột điện và hàng rào kim loại để tiếp tục tìm công trình kín hoặc ô tô mui cứng.

Không có vị trí nào ngoài trời bảo đảm an toàn tuyệt đối khi đang có sét. Những tư thế như ngồi xổm chỉ có thể giảm một phần rủi ro trong tình huống bất khả kháng, không thể thay thế việc vào nơi trú đúng chuẩn.

Cây quyết định: Nên trú sét ở đâu?

Bạn có nghe tiếng sấm, nhìn thấy chớp hoặc nhận cảnh báo dông không?

• Không: Tiếp tục theo dõi bầu trời và dự báo thời tiết, đồng thời xác định trước công trình kín gần nhất.
• Có: Dừng hoạt động ngoài trời và chuyển ngay sang câu hỏi tiếp theo.

Bạn đang ở trong một tòa nhà kín, kiên cố?

• Có: Ở lại bên trong; tránh cửa sổ, ban công, đường ống nước, thiết bị đang cắm điện và bề mặt bê tông có kết cấu kim loại.
• Không: Tìm tòa nhà kín gần nhất hoặc ô tô mui cứng.

Bạn có thể vào ô tô mui cứng?

• Có: Đỗ ở vị trí an toàn, tránh cây đứng riêng lẻ, cột điện và vùng có nguy cơ ngập; đóng cửa kính và hạn chế chạm vào phần kim loại lộ ra trong khoang xe.
• Không: Rời mặt nước, địa hình cao và vật thể cao đứng riêng lẻ; tiếp tục di chuyển đến nơi trú phù hợp.

Bạn đang ở đồng ruộng, bãi biển, trên đồi hoặc khu vực hoàn toàn trống trải?

• Không nằm xuống đất.
• Không chạy vào trú dưới cây cao đứng riêng lẻ.
• Không đứng thành nhóm sát nhau.
• Hạ thấp độ cao cơ thể nếu xuất hiện dấu hiệu sét sắp đánh rất gần, nhưng vẫn phải ưu tiên tìm đường đến nơi trú.

Khi nào được rời nơi trú?

• Chỉ nên rời đi sau ít nhất 30 phút kể từ tiếng sấm cuối cùng.
• Nếu lại nghe sấm, bắt đầu tính lại thời gian chờ.

Cách trú sét an toàn theo từng vị trí

Khi đang ở trong nhà

Ở trong nhà thường an toàn hơn ngoài trời, nhưng vẫn cần tránh các đường mà dòng điện do sét có thể truyền qua.

• Rời ban công, hiên mở, sân thượng và vị trí sát cửa sổ.
• Không tắm, rửa bát hoặc tiếp xúc với vòi nước, đường ống trong lúc dông sét.
• Không sử dụng điện thoại bàn có dây.
• Tránh chạm vào thiết bị đang nối với ổ điện. Không đứng tháo phích cắm khi dông đã ở ngay khu vực.
• Có thể dùng điện thoại di động khi thiết bị không cắm sạc.
• Tránh tựa vào tường bê tông hoặc nằm trực tiếp trên sàn bê tông vì kết cấu bên trong có thể chứa kim loại dẫn điện.
• Nếu sét làm hỏng hệ thống điện hoặc gây cháy, hãy rời nhà bằng lối an toàn và liên hệ lực lượng khẩn cấp.

Nhà chòi mở, lán tạm, mái che sân vườn và công trình chỉ có mái không được xem là tòa nhà kín. Người ở những vị trí này vẫn có thể bị ảnh hưởng bởi cú đánh trực tiếp, dòng điện truyền qua mặt đất hoặc phóng điện ngang.

Khi đang đi ngoài đường

Nếu đang đi bộ, đi xe máy hoặc xe đạp, hãy dừng hành trình để vào cửa hàng, nhà dân, trạm dịch vụ hoặc công trình kín gần nhất. Không trú dưới cây ven đường, biển quảng cáo, cột điện hay mái hiên mở.

Nếu đang lái ô tô mui cứng:

• Giảm tốc độ và tìm chỗ đỗ hợp pháp, không ngập nước.
• Tránh dừng dưới cây lớn, đường dây điện hoặc vật thể có thể đổ.
• Đóng cửa sổ, ở trong xe và hạn chế chạm vào phần kim loại lộ ra.
• Bật đèn cảnh báo nếu phải dừng ở vị trí có thể ảnh hưởng đến giao thông.

Lốp cao su không phải nguyên nhân chính giúp người trong xe an toàn. Khả năng bảo vệ chủ yếu đến từ phần vỏ kim loại kín dẫn dòng điện vòng quanh khoang xe. Vì vậy, xe mui trần hoặc phương tiện không có khoang kín không mang lại mức bảo vệ tương tự.

Dông lớn có thể đồng thời gây mưa giảm tầm nhìn và ngập đường. Nếu gặp nước ngập, cần áp dụng cây quyết định về việc gặp đường ngập nên làm gì, thay vì cố lái xe qua vùng không xác định được độ sâu hay tình trạng mặt đường.

Khi đang ở trên đồng ruộng

Không gian trống như ruộng ở Đồng bằng sông Cửu Long, cánh đồng ven đô hoặc khu canh tác ở trung du có ít nơi trú tự nhiên. Khi nghe sấm:

• Dừng làm việc và rời máy cày, máy gặt, xe không có cabin kín.
• Đi về nhà kiên cố, nhà kho kín hoặc ô tô mui cứng gần nhất.
• Tránh đứng cạnh cây đơn độc, cột điện, máy móc cao, hàng rào dây thép và đường dây tưới.
• Không cầm vật dài đưa cao như cuốc, xẻng, cần câu hoặc ô có cán kim loại.
• Không nằm trên mặt đất vì tư thế này làm tăng diện tích cơ thể tiếp xúc với dòng điện lan truyền qua đất.
• Nếu đi theo nhóm, không đứng sát thành một cụm; giữ liên lạc để có thể hỗ trợ nhau khi xảy ra sự cố.

Không trú trong rãnh hoặc vùng trũng nếu mưa lớn có thể gây ngập nhanh. Ở khu vực đồi núi, dông mưa còn có thể đi kèm lũ và trượt đất; cần nhận biết dấu hiệu sạt lở đất và cách ứng phó an toàn thay vì chỉ tập trung vào nguy cơ sét.

Khi đang gần sông, hồ, biển hoặc ao nuôi

Nước và khu vực bờ trống không phải nơi trú sét an toàn. Người đang bơi, chèo thuyền, câu cá hoặc làm việc trên bè cần rời mặt nước ngay khi nghe tiếng sấm, không chờ mưa tới.

• Lên bờ và đi vào một tòa nhà kín hoặc ô tô mui cứng.
• Rời bãi biển, cầu tàu, bờ hồ và bãi đất trống.
• Không trú dưới ô che nắng, lều bạt, chòi câu hoặc mái che mở.
• Không tiếp tục cầm cần câu, mái chèo hoặc vật dài khi đang tìm nơi trú.
• Nếu đang ở trên tàu thuyền không thể cập bờ ngay, hãy vào khoang kín nếu có, làm theo quy trình an toàn của phương tiện và tránh đứng ở boong hoặc cạnh cột cao. Khoang thuyền không mặc nhiên an toàn như một tòa nhà hay ô tô mui cứng.

Tại suối và thung lũng miền núi, mưa dông ở thượng nguồn còn có thể làm nước lên nhanh dù nơi đang đứng chưa mưa lớn. Hiểu lũ quét là gì và các dấu hiệu cảnh báo giúp tránh chọn lòng suối, khe núi hoặc bãi bồi làm đường thoát khi dông đến.

Dấu hiệu dông sét sắp đến

Các dấu hiệu thường gặp gồm:

• Mây phát triển cao, phần chân mây sẫm màu hoặc bầu trời tối nhanh.
• Có chớp ở đường chân trời, dù chưa nghe rõ tiếng sấm.
• Gió đột ngột mạnh lên, đổi hướng hoặc không khí mát xuống nhanh.
• Xuất hiện mưa rào hạt lớn, mưa đá hoặc tiếng sấm xa.
• Cơ quan khí tượng phát cảnh báo dông, sét, mưa lớn hoặc gió giật cho khu vực.

Dấu hiệu hành động rõ nhất là nghe thấy tiếng sấm. Sét có thể xuất hiện ngoài vùng mưa, vì vậy bầu trời ngay phía trên còn sáng không đồng nghĩa với an toàn. Không nên mất thời gian đếm khoảng cách giữa chớp và sấm rồi mới quyết định trú; nếu đã nghe sấm, hãy vào nơi an toàn.

Nếu tóc dựng lên, da tê ran hoặc nghe tiếng nổ lách tách, sét có thể sắp xảy ra rất gần. Hãy tránh xa vật cao và kim loại, chụm hai bàn chân, cúi thấp người, che tai và giảm tiếp xúc với mặt đất trong khi tiếp tục tìm nơi trú gần nhất. Đây chỉ là biện pháp cuối cùng, không phải cách trú sét thay thế cho công trình kín.

Những mẹo trú sét sai và nguy hiểm

Làm gì khi không thể tìm được nơi trú?

Không có giải pháp hoàn toàn an toàn ngoài trời. Nếu chưa thể tới tòa nhà hoặc ô tô mui cứng:

1. Tiếp tục di chuyển khỏi đỉnh đồi, sống núi, bãi trống, bờ nước và cây đứng riêng lẻ.
2. Không chọn một vật thể cao làm chỗ trú; nếu ở trong rừng, ưu tiên vùng thấp hơn giữa các cây thấp thay vì đứng cạnh cây cao nhất.
3. Bỏ hoặc hạ thấp vật dài đang cầm, nhưng không dừng lại để sắp xếp đồ đạc.
4. Không nằm xuống đất và không đứng sát người khác.
5. Nếu có dấu hiệu sét sắp đánh rất gần, cúi thấp, chụm chân và giảm tiếp xúc với mặt đất trong thời gian ngắn nhất có thể.
6. Ngay khi điều kiện cho phép, tiếp tục đến nơi trú kín.

Không chạy vào cống, lòng suối, rãnh sâu hoặc chân taluy chỉ để tránh sét. Trong mưa dông, các vị trí này có thể phát sinh nguy cơ ngập nhanh, lũ quét hoặc sạt lở.

Sơ cứu người bị sét đánh

Người bị sét đánh không giữ điện tích, vì vậy có thể chạm vào để sơ cứu. Hãy thực hiện theo thứ tự:

1. Kiểm tra hiện trường; nếu sét vẫn tiếp diễn, đưa nạn nhân và người cứu đến vị trí an toàn hơn khi có thể làm vậy mà không tạo thêm nguy hiểm.
2. Gọi lực lượng cấp cứu địa phương và mô tả rõ vị trí, số người bị nạn, tình trạng hô hấp.
3. Kiểm tra phản ứng và nhịp thở.
4. Nếu nạn nhân không thở bình thường, thực hiện hồi sinh tim phổi và sử dụng máy khử rung tim tự động nếu có, theo hướng dẫn của nhân viên điều phối hoặc người đã được đào tạo.
5. Nếu nạn nhân còn thở, giữ họ nằm yên, theo dõi liên tục và che phủ nhẹ để tránh mất nhiệt.
6. Không tự ý di chuyển người nghi chấn thương cột sống, trừ khi vị trí hiện tại vẫn có nguy cơ sét, cháy, nước dâng hoặc nguy hiểm trực tiếp khác.

Ngay cả khi còn tỉnh, người bị sét đánh vẫn cần được đánh giá y tế vì tổn thương tim, thần kinh, thính giác hoặc bỏng có thể không biểu hiện đầy đủ ngay lập tức.

Câu hỏi thường gặp về an toàn khi có sấm sét

Trú dưới gốc cây có an toàn không?

Không. Đặc biệt cần tránh cây cao đứng riêng lẻ. Nếu cây bị đánh, dòng điện có thể phóng ngang hoặc truyền qua rễ và mặt đất đến người đứng gần.

Trong nhà có cần tắt điện thoại di động không?

Không cần tắt điện thoại di động chỉ vì có sét. Có thể sử dụng thiết bị khi không cắm sạc. Nên tránh điện thoại bàn có dây và các thiết bị đang nối trực tiếp với ổ điện.

Ô tô có phải nơi trú sét an toàn không?

Ô tô mui cứng, đóng kín cửa là lựa chọn phù hợp khi không có tòa nhà kiên cố. Không áp dụng nguyên tắc này cho xe mui trần, xe máy, xe đạp hoặc phương tiện có khoang hở.

Có thể tiếp tục làm việc nếu sấm còn ở xa không?

Không nên. Nếu đã nghe thấy tiếng sấm, bạn đang ở khoảng cách có thể gặp nguy hiểm. Hãy dừng hoạt động ngoài trời và trú ngay, thay vì chờ dông đến gần hơn.

Sau bao lâu có thể ra ngoài?

Nên chờ ít nhất 30 phút kể từ tiếng sấm cuối cùng. Mỗi khi nghe thêm tiếng sấm, cần bắt đầu lại thời gian chờ để bảo đảm an toàn khi có sấm sét.